گفت‌وگو با حمیدرضا اردلان رئیس یونیمای ایران :

فاصله کودکان با اساطیر کمرنگ است

شانزدهمین جشنواره دوسالانه نمایش‌های عروسکی تهران‌-مبارک این روزها در حال برگزاری است. در افتتاحیه این جشنواره شادپیمایی به راه افتاد که در آن عروسک‌ها در کنار کودکان مسیری را پیمودند تا به افتتاحیه این جشنواره برسند.

  1. ۳ ماه،۲ هفته قبل
  2. ۰
فاصله کودکان با اساطیر کمرنگ است
نوآوران -

عروسک‌های غول پیکر نقش مهمی در این کارناوال داشتند و اجازه نمی‌دادند تا عابران بدون درنگ از کنار این کارناوال بگذرند. حمید رضا اردلان، رئیس یونیمای ایران ، مدیر هنری سازمان منطقه آزاد اروند و رئیس کمیته میراث یونیمای جهانی طراح اصلی شکل‌گیری پروژه ساخت عروسک‌های غول پیکر در ایران است. با او گفت‌وگویی در خصوص نقش عروسک‌ها در ایران،عروسک‌های ایرانی و فعالیت‌های سازمان یونیما انجام دادیم که

درادامه می‌خوانید.

  امسال در کارناوال شادپیمایی شانزدهمین جشنواره عروسکی تهران-مبارک شاهد حضور عروسک‌های غول‌پیکر بودیم، درباره ساخت این عروسک‌ها و حضورشان در ایران برایمان بگویید؟

حدود یک سال پیش در فصل تابستان حوالی تیرماه و مرداد ماه بود که گروهی از گراند پارسونز فرانسه که عروسک‌های غول پیکر بازی‌های جهانی فوتبال را در آفریقای جنوبی و برزیل طراحی و اجرا کرده بودند با حمایت و سرمایه‌گذاری سازمان منطقه آزاد اروند به ایران دعوت شدند. آنها در آبادان ساکن شدند و دو ماه کارگاه آموزشی برگزار کردند. بعد از حدود دو ماه کارگاه دائمی تولید عروسک‌های غول پیکر برای اولین بار در خاورمیانه در منطقه آزاد اروند تاسیس شد. اتحادیه جهانی نمایشگران عروسکی مرکز ایران با نام اختصاصی «یونیما» رایزنی‌ها و هماهنگی‌های این پروژه را انجام داد. دو ماه گذشت و باز «یونیمای ایران» با حمایت منطقه آزاد اروند کارگاه آموزش و تولید این عروسک‌ها را ادامه داد. آقای مهندس زمانی، پشتیبان اصلی این پروژه بودند و جناب حجت‌الاسلام زم نیز از ابتدا تا پایان این پروژه از ما حمایت کردند. او معتقد بود که خاصیت این عروسک‌ها برای آگاهی‌بخشی و شعف اجتماعی بسیار موثر است. هم اکنون این عروسک‌ها به عنوان یکی از نماد‌های فرهنگی-هنری و گردشگری منطقه آزاد اروند تبدل شده‌اند و همه جا در خیابان‌ها، جشن‌ها و در شهرهای مختلف جنوبی کشور همچون اهواز، خرمشهر و آبادان به نمایش در می‌آیند.

  چرا برای درست کردن این عروسک‌ها به سراغ اساطیر  باستان رفتید؟ 

ما فکر می‌کردیم که نسل جوان به ویژه کودکان ارتباط چندانی با اساطیر ایران ندارند. پس برای مرحله اول شش چهره اساطیری ایران را انتخاب کردیم؛رستم و دیو سفید، زال و رودابه، سیمرغ وآرش کمانگیر. البته تیری که آرش در نمایش ما پرتاب می‌کند در آسمان به 6 جهت متفاوت می‌رود. چراکه در واقع یک تیر نیست. این تیرها برخلاف تیرهای واقعی سرعت آهسته‌ای دارند. زیرا آنها نشانه‌های فرهنگی ما هستند که پرتاب شده‌اند و فرهنگ دیر اثر می‌کند. تاثیر فرهنگ نیاز به زمان فراوان دارد.

 عروسک‌ها چه تاثیری در جهان  ما دارند؟  

بعد از اقتصادهایی همچون تسلیحات جنگی، وسایل آرایشی، سیگار، سینما و فوتبال اسباب بازی و عروسک از مهم‌ترین اقتصادهای دنیا هستند. صنعت اسباب‌بازی و عروسک بسیار درآمدزاست و در جهان مورد توجه قرار دارد. در ایران طی 70 سال اخیر، غفلت عمیقی نسبت به نقش عروسک‌ها در جامعه صورت گرفته، به ویژه در نشانه‌سازی فرهنگی که معادل نقش عروسک در تربیت کودکان است. ما یا در مقام حیرت هستیم یا در مقام غفلت. البته این غفلت نسبت به بسیاری از موضوعات فرهنگی ما وجود دارد. در سراسر کشور فروشگاه‌هایی اسباب‌بازی و عروسک در چنگ تولیدات چینی و دیگر کشورها هستند. دولتمردان ما حتما برای فرزندان و نوه‌هایشان از همین عروسک‌ها می‌خرند اما به نظر می‌رسد تاکنون قادر به دیدن تاثیرات مخرب این محصولات نبوده‌اند و به این زودی‌ها هم پی نخواهند برد. جشنواره تئاتر عروسکی یک فرصت اندیشمندانه است که جامعه به ویژه مسئولان سیاسی را با تاثیر معنوی عروسک‌ها آشنا می‌کند.

  در خصوص عروسک‌های «دارا و سارا» چطور فکر می‌کنید؟ آنها اولین عروسک‌هایی بودند که به عنوان عروسک‌های ایرانی تولید و وارد بازار شدند هر چند که آنچنان مورد اقبال کودکان  واقع نشدند. 

آنها مورد پسند بزرگسالان هم نبودند چه برسد به کودکان. این عروسک‌ها چند مشکل داشتند، وزنشان سنگین بود، به طوری که بچه‌ها اگر 6، 7 ماه با آنها بازی می‌کردند دچار آرتروز می‌شدند. معضل بعدی آنها زشت بودن این عروسک‌ها بود. رنگ‌های به کار برده شده در صورت این عروسک‌ها شفاف نبود و گرایش به خاکستری داشت. سومین ایراد این بود که عروسک‌های ملی ما را چینی‌ها ساخته بودند و ایراد مهم‌تر این بود که بعد از این خطای بزرگ کانون بر تولید و فروش آنها تا مدت‌ها اصرار داشت. این اقدام یک فرصت تاریخی را از میان برد. در جامعه کسی که دزدی می‌کند مجازات می‌شود. کسی که فساد اقتصادی دارد هم قاعدتا باید مجازات شود. اما کسی که این اشتباه را کرده و نسبت به آن آگاهی داشته، مورد بازخواست و مجازات قرار نگرفت.

    ما عروسکی داریم که نماد کشورمان باشد؟  

عروسک‌های ایرانی چند وجه دارند. وجه عمومی آنها این بوده که مادرها و مادربزرگ‌های ایرانی، آناتومی لباس‌های محلی قوم خود را بر روی این عروسک‌ها در اندازه کوچک شبیه‌سازی می‌کردند. آنها با استفاده از پارچه‌های کهنه یا دم قیچی‌ها برای این که آنها را دور نریزند، عروسک می‌ساختند. وجه دیگر عروسک‌های آیینی ایران بودند مانند «بوچه بارانه» که عروسک کردی است برای تمنای باران، «تکم» آذری‌ها نوید دهنده بهار است یا «کمچه گلین» که این عروسک ها ویژگی آیینی داشتند و در مراسم آیینی کار برد داشتند. وجه دیگر از عروسک‌های ایرانی تمثیل‌های پیرامون آنهاست. اساسا واژگانی همچون «لعبت» که اشاره به زنی زیبا دارد که ویژگی‌های فرشتگی در او یافت می‌شود در آنها استفاده می‌شد. بنابراین جامعه ما نیاز دارد با توجه به هر سه وجه عروسک‌های عمومی ساخته دست مادران ، عروسک های آیینی و اشارات تمثیلی راجع به واژگانی همچون لعبت، عروسک یا لختک توجه کند. تا آن عروسک کشف شد. عروسکی که قابل ساخت و ارائه باشد. این یک پروسه ده ساله است. تا مقدمه چینی، پژوهش ، ترکیبات ساختاری و تولید آنها صورت پذیرد.

  به نظر شما ما در راستای تولید عروسک‌های ملی ایرانی باید چه کاری انجام دهیم؟

ما باید در روستاها و شهرهای کوچک موزه‌های کوچک، ثابت و سیار ایجاد کنیم تا شرایط تولید عروسک‌های بومی ایران را فراهم کنیم. سپس از دل این عروسک‌های بومی، با تغییرات معاصر و طراحی مبتنی بر نگاه ایرانی تولید آنها را در کارگاه‌های کوچک ارتقا ببخشیم. عروسک‌هایی متاثر از تولیداتی که مادران ایرانی می‌سازند. همزمان به ویژگی‌های محیط زیستی این عروسک‌ها باید فکر کنیم تا بتوانیم برای درست کردن آنها از مواد طبیعی استفاده کنیم. همزمان با آن، در خصوص طراحی رنگ عروسک‌ها مطالعاتی را شروع کنیم. کارهای بعدی نگارش برورشور‌ها و توضیحات راجع به این عروسک‌هاست و سرانجام بسته بندی. البته مرحله بازاریابی هم بسیار مهم است، ابتدا باید با تبلیغ، تشویق و سوبسید آنها را به دست کودکان ایرانی برسانیم. در حال حاضر چند NGO مشغول این کار شدند. اما این‌ها توان مالی ضعیفی دارند و نمی‌توانند این چرخه را کامل بگذارنند. در هندوستان روستاهایی وجود دارد که کل اهالی آن عروسک درست می‌کنند. «یونیما»ی ایران آمادگی دارد همان‌گونه که در منطقه آزاد اروند این شش عروسک اساطیری را به تولید رسانده‌است، در سراسر ایران موجی از بازگشت به معرفت ایرانی در حوزه عروسک‌ها را ایجاد کند.

  چرا دهه‌های اخیر تولیدات سینمایی و تلویزیونی عروسکی افول کرده است؟

یک واژه مثل تحریم به ماننده خوره‌ای به جان فرهنگ و اقتصاد جامعه افتاد. مفهوم تحریم همه چیز را دچار نقصان کرد. یکی از بزرگترین عوامل کمبود تولید به ویژه تولیدات فرهنگی به علت تحریم‌ها بود. اولین بودجه‌هایی که به خاطر تحریم‌ها آنها را کم یا قطع کردند، بودجه های فرهنگی بود.

  عوامل دیگری هم برای این موضوع به غیر از تحریم وجود دارد؟

وقتی که بعضی از تولیدات بیشتر از حد مفهومی و مضمونی خود مورد اقبال قرار می‌گیرند به مرگ زودرس هم دچار می‌شوند. بنابراین اگر آثار متوسط و ضعیف بسیار مورد توفیق مردم واقع شوند دلیلش قدرت آن آثار نیست. بلکه دلیلش کمبودهای فرهنگی در جامعه است. چون چیز دیگری وجود ندارد، پس طبیعی است که مردم به آن چیز ناچیز روی می‌آورند در مراحل بعد آن کشش طبیعی  افول می‌کند.  

   درباره «یونیما» و فعالیت‌هایش در ایران بیشتر توضیح می‌دهید؟

یونیما اتحادیه جهانی نمایشگران عروسکی است. در جنگ‌های جهانی تعدادی از بچه‌های بی‌خانمان مورد حمایت هنرمندان قرار گرفتند و هنرمندان عروسکی برای بازسازی روحیه این بچه‌های بی‌پناه نمایش عروسکی اجرا می‌‌کردند. این NGO به مرور زمان در اروپا با هدف صلح حفاظت از محیط زیست، برچیده شدن تبعیض نژادی، مساوات و برابری میان انسان‌ها تشکیل شد. در ادامه هم مورد حمایت سازمان یونسکو و سازمان ملل قرار گرفت. کشور ایران حدود 25 سالی می‌شود که به عضویت یونیمای جهانی در آمده است. در سال‌های اخیر در مجلس حضور رسمی «یونیما»ی ایران به صورت لایحه و تصویب مجلس درآمد و توسط دولت وقت به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ابلاغ شد. «یونیما» دموکراتیک است و رئیس آن در یک انتخابات تعیین می‌شود. ایران در یونیمای جهانی در 4 کمیته نماینده دارد. ریاست کمیته میراث را به برعهده دارد. یک عضو در کمیته مرکزی یا کمیته اجرایی دارد. ایران یکی از بزرگترین یونیماهای جهان است و در 15 استان شعبه دارد. حمایت از تولیدات عروسک‌های آیینی و سنتی، آموزش پژوهش و تمامی فعالیت‌های مربوط به نمایش‌های عروسکی از جمله فعالیت‌هایی است که توسط یونیما در ایران انجام می‌شود. رئیس کل یونیمای جهانی آقای ددی بودام شی و دبیر کل یونیما خانم ای دو یا مارتینز به دعوت یونیمای ایران و حمایت جشنواره 16 ام هم اکنون به ایران آمده اند و در طول جشنواره در تئاتر شهر سخنرانی خواهند داشت.