بررسی جدا شدن گروه «‌هنر‌و‌تجربه‌» از جشن خانه سینما در گفت‌و‌گو با هوشنگ گلمکانی، کیوان کثیریان و‌هادی محقق:

دوباره روز از نو روزی از نو

چندی پیش تغییراتی در آیین‌نامه جشن خانه سینما مبنی بر شرط داشتن پروانه ساخت و نمایش سینمایی، فیلم‌هایی که با پروانه نمایش ویدئویی در سینمای «‌هنر‌و‌تجربه‌» اکران شده‌اند از حضور در جشن سینمای امسال محروم شدند. در حالی‌که سال گذشته گروه هنر‌و‌تجربه هم در جشن خانه سینما شرکت داشت و جوایز بسیاری هم کسب کرد.

  1. ۳ ماه،۱ هفته قبل
  2. ۰
دوباره روز از نو روزی از نو
نوآوران -

در پی این ماجرا گروهی از سینماگران و فعالان عرصه هنر خواستار کمپینی برای بازنگری و بازگشت آیین نامه جشن به روال سال پیش شدند و در نتیجه بیش از ١٠٠٠ نفر در حمایت از این کمپین آن را امضا کرده اند. این موضوع را در گفت‌و‌گو با هوشنگ گلمکانی، کیوان کثیریان منتقدان سینما و از امضاء کنندگان نامه و همچنین‌هادی محقق کارگردان فیلم «‌ممیرو‌» بررسی کردیم.

گروه سینماهای «هنر و تجربه» تلاشی برای نمایش آن دسته از فیلم‌های باارزشی در میان فیلم‌های غیرتجاری است که اکران‌شان می‌تواند جایگاه شایسته و درخور سازندگان آن‌ها را در جامعة سینمایی روشن کند و به ارتقای دانش سینمایی تماشاگران و ارتقای کیفیت هنری سینمای ایران کمک کند.

در این طرح «فیلم هنری» به اثری سینمایی «در هر قالب زمانی کوتاه و بلند و داستانی و مستند و انیمیشن و غیره‌» گفته می‌شود که فرم و محتوای آن تمایلات و حساسیت‌ها و کنجکاوی‌های زیبایی‌شناسانة تماشاگران را برانگیزد و ذوق و سلیقة بصری آنان را ارتقا دهد. «فیلم تجربی» نیز به فیلمی اطلاق می‌شود که شیوه‌های تازه‌ای در بیان و روایت سینمایی در آن تجربه شده باشد که سینمای تجاری و عامه‌پسند به سوی آن نمی‌رود. البته برخی از فیلم‌های متفاوت و برتر سینمای بدنه هم که حاوی جنبه‌های هنری و تجربی هستند و به دلیلی امکان این را دارند که جایی در اکران سینمای بدنه پیدا کنند، می‌توانند در چارچوب این طرح نیز به نمایش درآیند.

گروه سینماهای هنر و تجربه برای آن دسته از سازندگان فیلم‌هایی است که تا کنون امکان اکران فیلم‌هایشان را نیافته‌اند و یا اصولاً مایل هستند که فیلم‌شان در این گروه سینمایی نمایش داده شود.

       متن نامه سینما‌گران به این صورت بود:

«به نام خدا

دبیر محترم و شورای سیاست‌گذاری جشن سینمای ایران

آن زمان که درهای خانه سینما با اراده‌ای سیاسی بسته شد و همگان به یاد داریم، سینماگران کمر همت بستند تا از حقوق حقه‌ همکاران‌شان دفاع کنند و از جوری که به هنر روا شده بود سخن گفتند و از تقسیم عادلانه‌ منابع در میان فیلمسازان گفتند. آن‌چه روشن بود، چشم‌انداز آن روزها بارقه‌ای از اتحاد را می نمایاند و همه به این باور رسیده بودیم که این خانه، خانه‌ ماست و دروازه‌هایش باید به روی هر سینماگری از هر طیف و باوری گشوده باشد. سرانجام با کوشش‌های بسیار، آستانه‌ این خانه از پس رخوت و خمودگی آن روزها گشوده شد و  موجی از امید و خوش‌بینی را در فضای فرهنگی کشور برانگیخت.

در آن روزها و سال‌های سخت، نسلی از سینماگران که هیچ سهمی از منابع مالی‌ دولتی و سایرِ ارگان‌ها نداشتند، با شیفتگی و کوششی جمعی، بی‌هیچ چشم‌ داشتی وارد عرصه شدند و توانستند چراغ سینمای شریف ایران را که توسط بزرگانی روشن شده بود، همچنان در مجامع بین‌المللی و فرهنگی روشن نگاه دارند و افتخاراتی را برای خانواده‌ سینما به ارمغان آورند. حالا که با راه‌اندازی‌ گروه «هنر و تجربه» حداقل حقی را که در طول سالیان دراز از سینماگران مستقل زایل شده بود به آن‌ها بازگردانده و فیلم‌های مستقل بر پرده‌ سینماها برای هموطنان اکران عمومی  می‌شوند، حلاوت و شوقی را در بین فیلمسازانی ایجاد کرده است که به گونه‌ای دیگر می‌اندیشند و سینما را از منظری متفاوت می‌نگرند. اما شیرینی این اتفاق خجسته به کام ما تلخ شد، نه از سوی دلواپسان و سیاسیون که از طرف سینماگرانی که  امروز بر مسند مدیریت صنوف خانه سینما نشسته‌اند و دل ‌نگرانی‌هایی عبث را در پس اساسنامه‌ها و آیین‌نامه‌ها پنهان می‌کنند و سعی درفراز کردن دیوارها و تنگ کردن دروازه‌های این خانه را دارند تا هر طور شده مانع ورود فیلمسازان و سینماگران مستقل شوند. چرا که تنها جرم آن‌ها استقلال‌شان است و گویی این، بسیاری را نگران کرده است. از همین رو به بهانه‌های واهی راه را بر دیده شدن فیلم‌های «هنر و تجربه» در جشن خانه سینما مسدود کرده‌اند.

ما سازندگان فیلم و دست اندرکاران سینما اعلام می‌داریم، حضور فیلم‌های «هنر و تجربه» را همچون سایر فیلم‌های اکران شده در سینماها، در جشن خانه سینما به حق می‌دانیم. انتظار داریم صنوف محترم سینمایی که بی‌شک فرد فردشان دل ‌نگران و سینه سوخته‌ این مسلک‌اند هم نگاه‌شان را وسیع‌تر کرده و حق دیده شدن و قضاوت همه‌ عوامل یک فیلم «چه عضو و چه غیر عضو خانه سینما» را به رسمیت بشناسند و در این راستا گامی بردارند و حرمت این آثار و صاحبان‌شان را در آیین‌نامه‌های قابل تغییر نگاه دارند. یا این که از پس قوانین خود نوشته بیرون آیند و به صراحت مخالفت‌شان را با سینمای مستقل، هنری و تجربی اعلام کنند؛ یا رومی روم، یا زنگی زنگ! البته در این صورت هم این سؤال پیش خواهد آمد که ماحصل حضور هر ساله در جشنواره‌های مهم جهانی جز چند عکس سلفی چه بوده است؟ چرا در برابر قواعدی مقاومت می‌کنید که امروزه در سینمای دنیا پذیرفته شده است؟ هر چند که سینمای مستقل ایران همان‌طور که آغاز شد، به حیاتش ادامه خواهد داد و چشم انتظارِ هیچ رأی و نظری نخواهد بود. تنها کوششِ ما، به رسمیت شناخته شدن این سینمای شریف است و لاغیر.»

آنچه در مطالبات این افراد به چشم می آید این است که آنها به دنبال این هستند که همه فیلم‌هایی که در سینماهای کشور اکران می شوند و فارغ از اینکه در چه سر گروه و گروه سینمایی هستند بتوانند در رقابت جشن سینما شرکت کنند و از آنجا که این مساله بیشتر دامنگیر آثار اکران شده در گروه «هنر و تجربه» است این اعتراض‌ها نیز معطوف به این است که فیلم‌های روی پرده در این گروه سینمایی که پروانه ویدیویی دارند بتوانند در رقابت خانه سینما حضور یابند.

همچنین سینماگران در بخش دیگری از مطالبات خود به دنبال این هستند که داوری تمام رشته‌های یک فیلم فارغ از اینکه عوامل عضو آن صنف باشند و نباشند، صورت گیرد.

قبل از این امیرحسین علم الهدی رییس شورای سیاستگذاری گروه سینمایی «هنر و تجربه» هم در یادداشتی به این تصمیم جشن سینما اعتراض کرده بود و همچنین تعدادی از سینماگران در یادداشت‌ها و گفت‌وگوهایی از این تصمیم ابراز نارضایتی کرده اند.

کمال تبریزی دبیر هجدهمین جشن سینما درباره آخرین وضعیت حضور فیلم‌های «هنر و تجربه» در رقابت جشن خانه سینما گفته بود که فقط فیلم‌هایی که دارای پروانه نمایش سینمایی هستند، می‌توانند در این رقابت شرکت کنند.

او اشاره کرده بود: «‌به نظر من فیلم‌های با پروانه ویدیویی که کیفیت سینمایی دارند هم می‌توانستند در جشن شرکت کنند اما شورای سیاستگذاری جشن با این نظر مخالفت کردند.‌»

         پروانه نمایش از اهرم‌های نظارتی حکومت برای سینما است

هوشنگ گلمکانی

هوشنگ گلمکانی در ارتباط با تغییر بند اساس‌نامه و جدا شدن گروه «‌هنر و تجربه‌» از جشن خانه سینما به نوآوران گفت: «‌سال گذشته همین مقاومت از جانب جشن خانه سینما بود که نمی‌خواستند «‌هنر و تجربه‌» را قبول کنند و بهانه‌های مختلف هم می‌آوردند، اما بعد از چند جلسه بالاخره مجاب شدند که دست از این مقاومت بردارند. و خوشحالی ما از این بابت بود که فیلم «‌چند متر مکعب عشق‌» که گرچه در گروه هنر و تجربه نمایش داده نشد، ولی یک فیلم هنر و تجربه است جوایز اصلی را دریافت کرد. و در پایان جشن همایون اسعدیان با تاکید بر حضور دوران جدید و تحولاتی که با پیشرفت تکنولوژی به وجود آمده است، در واقع چیز‌هایی که ما می‌خواستیم را تایید کرد و این هم باعث خوشحالی ما بود و این فکر برایمان ایجاد شد که مقاومت‌ها در برابر این گروه تمام شد.‌»

او در ادامه راجع به شرایط فعلی گروه «‌هنر و تجربه‌» توضیح داد: «‌در حال حاضر با این شرایط که دبیر جشن و مدیر خانه سینما تغییر کرد دوباره روز از نو، روزی از نو و دوباره باز جلسه با این تفاوت که تغییر در اساس‌نامه جشن دادند به گونه‌ای که برای هنر و تجربه مانع ایجاد کنند و خودشان هم منکرش نیستند. و چیزی را بهانه قرار دادند به نام پروانه نمایش که از اهرم‌های نظارتی حکومت برای سینما است، درحالی‌که جشن خانه سینما، جشنی برای ارزیابی سینما در سالی که گذشت است.»

گلمکانی درباره جش خانه سینما ادامه داد: «‌ خانه سینما یک نهاد صنفی است که می‌خواهد رویدادی را برگزار کند که در آن به ارزیابی آثار اعضای خودش بپردازد و جایزه‌هایش را به آن‌ها بدهد کاملا قابل قبول و درستی است، اما نباید فیلم‌ها را حذف کند، که از یک تاریخ تا تاریخی دیگر فیلم‌هایی که اکران عمومی شده‌اند ارزیابی می‌شوند. می‌تواند کاندیدا و برگزیدگانش را از میان اعضای خودش انتخاب کند نه این‌که با این شیوه فیلم‌ها را از جشن حذف کند. این حرکت در حقیقت ادامه مقاومت‌های تاریخی سنت‌گرا‌ها در برابر نوگرایان انجام داده‌اند.‌»

این منتقد سینما راجع به سینمای هنر و تجربه گفت: «‌ما که یک نوع سینما نداریم، یکی از وجوه قدرت سینمای ایران تنوعش در داستان‌ها، روایت‌ها و موضوعات است. و این خوب است و باید استقبال کرد. اگر ما بگوییم که خب این فیلم‌ها که تماشاگر ندارند درست نیست، مگرفیلم‌سازی برای انبوه تماشاگران انجام می‌شود؟ حتما که نباید فیلم تماشاگر میلیونی داشته باشد، نمی‌شود فیلمی تنها 5000 نفر مخاطبش باشند؟ و آن‌وقت این فیلم نباید به رسمیت شناخته شود؟‌»

هوشنگ گلمکانی همچنین در ارتباط با پروانه نمایش ویدئویی توضیح داد: «‌ پروانه نمایش ویدئویی از آن دست تلاش‌هایی بوده است که سال‌ها در وزارت ارشاد، برای ایجاد محدودیت برای فیلم‌های خاصی شکل گرفته است و آمدند فرمت، قطع و این‌که کجا و با چه وسیله‌ای به نمایش در‌می‌آید را مطرح کردند.‌ این موضوع الان که دیگر فیلم 35 وجود ندارند و همه چیز به سمت پیشرفت می‌رود و دیجیتالی شده است بی معنی است.»

       اصرار دوستان برای تفکیک پروانه‌های نمایش توجیهی ندارد

کیوان کثیریان

کیوان کثیریان راجع به فیلم‌سازی و ممانعت با حضور گروه هنر‌و‌تجربه در جشن خانه سینما به نوآوران گفت: «‌با پیشرفت تکنولوژی فیلم ساختن کار راحتی شده است و حتی با یک دوربین موبایل هم می‌توان فیلم ساخت. در واقع با کنار رفتن فیلم 35 میلیمتری همه فیلم‌ها عملا شکل ویدئویی دارند، این‌که ما بیاییم و بر اساس معیار‌های سابق پروانه به فیلم‌ها بدهیم و بگوییم آن‌هایی که پروانه سینمایی دارند فیلم هستند و آن‌هایی که پروانه ویدئویی دارند فیلم‌های جدی نیستند یک نگاه کهنه‌ای است و به زودی محکوم به انزوا است. عملا این روز‌ها فیلم، چه با پروانه ویدئویی و چه سینمایی فیلم است و این مسائل موضوعیت ندارد. الان شما می‌بینید فیلمی از این‌جا با پروانه ویدئویی به کشور دیگر می‌رود و در جشنواره «‌بوسان‌» جایزه بهترین فیلم را می‌گیرد ولی ما این‌جا آن را به عنوان فیلم قبول نداریم. این نگاه کهنه و برآمده از ترسی از ورود نیرو‌های جوان و مستعد به سینما است.» او ادامه داد: «‌آن‌چه که به عنوان فیلم ساخته می‌شود، فیلم است اما آن‌چه فیلم‌ها را از هم متمایز می‌کند کیفیت آن‌ها است، می‌توان گفت یک فیلمی ضعیف و دیگری خوب است فارغ از بحث پروانه‌های نمایش آن‌ها، مگر آن‌هایی که پروانه سینمایی دارند همه فیلم‌های خوبی هستند؟ بعضی‌هایشان به درد لای جرز دیوار هم نمی‌خورند.»

منتقد سینما راجع به این روندی که در خانه سینما پیش آمد توضیح داد: «‌به نظر می‌رسد که این یک روند اداری باقی‌مانده از دوران قبل است و منظورم از دوران قبل زمان 35میلیمتری است، که منسوخ شده ولی حالا اگر دوستان اصرار دارند که پروانه ویدئویی و سینمایی به فیلم‌ها بدهند توجیهی ندارد. می‌توانند فیلم‌ها را ببینند و بگذارند کنار و به آن جایزه ندهند، ولی نمی‌شود گفت چون فیلم پروانه سینمایی ندارد نگاهش نمی‌کنم. الان همه فیلم‌ها تکنولوژی‌شان ویدئویی است و از این لحاظ فیلم «‌ممیرو» با فیلم «‌دو» خانم گلستانی چه فرقی می‌کند؟ فیلم «‌دو‌» هم در هنر و تجربه اکران شده، اگر اکران هنر و تجربه اکران محسوب نمی‌شود پس چرا این فیلم و « احتمال بارش ‌باران اسیدی‌» در آن به روی پرده رفت؟ ضمن این‌که این فیلم‌ها پروانه نمایش ارشاد هم دارند. و این حرف‌ها که اکران این فیلم‌ها ویدئویی است بی پایه و اساس است. حرفم تنها برای هنر‌و‌تجربه نیست، فیلمی که ساخته می‌شود تمام است، از این به بعد می‌توانی بگویی فیلم بد و فیلم خوب. نمی‌توانی بگویی ممیرو و «‌چهارشنبه‌» فیلم نیستند، شهاب حسینی در چهارشنبه بازی می‌کند، این فیلم با «‌برادرم خسرو‌» چه فرقی می‌کند؟ یعنی چه که فیلمی چون پروانه‌اش ویدئویی است پس در جشن خانه سینما نیاید.»

کثیریان درباره این شرایط ادامه داد: «‌‌دوستان نمی‌توانند در برابر این مسأله مقاومت کنند در برابر این جریان. ریشه این هم هراسی است که دوستان قدیمی‌تر از حضور نسل جوان دارند.»

کیوان کثیریان درباره عملکرد هنر‌و‌تجربه، و این‌که در طی زمانی که فعالیت داشته عده‌ای از شروع کار این گروه راضی بودند ولی روند افولی را به خاطر این‌که به اسم هنر‌و‌تجربه هر کسی فیلم می‌سازد طی کرده گفت: «‌هنر‌و‌تجربه پاشنه آشیلش همین‌جا است. یعنی بخشی از ماجرا در هنر‌و‌تجربه باید کیفی باشد، 7-8 نفری که به عنوان شورای سیاست‌گذاری هستند باید سختگیرانه‌تر عمل کنند و فیلم‌های بهتری را انتخاب کنند و اصلا فیلم‌های متوسط و متوسط رو به پایین را نپذیرند، چون این باعث شیوع بیشتر فیلم‌سازی می‌شود. به هر حال فیلم خوب از جنس هنر‌و‌تجربه تعدادش زیاد نیست و این مسأله هم وجود دارد. به هر حال گروه هنر‌و‌تجربه پر است از فیلم‌های خوب، بد و یا حتی پشت در مانده، در مجموع من هنر‌و‌تجربه را مثبت می‌بینم به شرطی که مشکلاتش را حل کند. به هر حال این گروه در یک‌سال اول خوب بود ولی در سال دوم کمی ضعیف شد. اما الان این گروه امید فیلم‌سازان، مستند‌سازان و تجربی‌سازان است و اتفاق خوبی است.»

       هیچ ارادتی به خانه سینما ندارم

هادی محقق

هادی محقق، کارگردان فیلم «‌ممیرو‌» راجع به جدا شدن گروه «‌هنر و تجربه‌» از جشن خانه سینمابه نوآوران گفت: « من فکر می‌کنم ‌سینمای هنر و تجربه برایشان موضوعیت ندارد و نمی‌خواهند آن را جدی بگیرند. تلاشی که روزنامه‌نگاران در راستای این موضوع می‌کنند با ارزش است اما ماجرا این است که وقتی آمدند خط‌کشی کردند، یعنی تصمیم‌شان را گرفتند و نمی‌توان آن را عوض کرد. خودشان باید به این دید و نگاه از سینما برسند که زمانی فیلمی سینمایی محسوب می‌شود که فارغ از پروانه باشد، اساسا پروانه نمی‌تواند شأن و شخصیت برای فیلم ایجاد کند. به نظرم این تفکری که دارند اشتباهی است از روی نا‌آگاهی و عدم شناخت‌. این روز‌ها می‌شود با یک سری امکانات فیلم ساخت و در اصل خود فیلم است که اهمیت دارد، نه پروانه‌اش.‌»

محقق راجع به تفکیک پروانه‌های نمایش، درحالی‌که این روز‌ها فیلم 35 دیگر دورانش تمام شده است و همه با فناوری‌های دیجیتال در فیلم‌سازی سر و کار دارند ادامه داد: «‌‌این روز‌ها دوربین‌ها همه شبیه به هم هستند. فیلم سینمایی یکی از مولفه‌هایش فیلم‌35 بود اما الان واقعا این مولفه به خاطر جریان اقتصادی که دارد حذف شده است. آفتاب آمد، دلیل آفتاب و کاملا مشخص است که وضعیت سینمای ویدئویی و غیر ویدئویی چگونه است. سینمایی که از میان چندین فیلمی که اکران دارد 2-3 فیلم خوب پیدا کرد، تازه اگر خوش شانس باشیم و پیدا کنیم.»

او راجع به خانه سینما گفت: «‌حرفی که آقای شاهسواری زدند برای ما خاطره بدی به جا گذاشت، من اصلا هیچ ارادتی به خانه سینما ندارم. انتظار داشتیم که کانون کارگردانان و تهیه کنندگان حمایت می‌کردند. خانه سینما برای ما فاقد هرگونه مصرفی شده است و فقط برای دانه‌درشت‌های خودشان است، چرخه و سرمایه‌هایی که جذب می‌کنند هم دست خودشان است و اصلا «‌هنر و تجربه‌» هیچ سهمی از خانه سینما و اقتصاد کشور ندارد. خانه سینما باز یا بسته باشد برای من هیچ فرقی نمی‌کند و به نظر من آقای شاهسواری و همکارانشان شبیه به آقای شمقدری اما در مدل دیگری عمل کردند، ولی آقای شمقدری متناسب با عقایدش کار کرد.»

او در مورد این‌که آیا جدا شدن این گروه از جشن خانه سینما به خاطر ساختار فیلم‌ها است یا پروانه نمایش توضیح داد: «‌خیر، بحث مولفه‌های اقتصادی است که کنترل بیشتری داشته باشند و ماجرا حالت گزینشی پیدا کند. چون نیروی کار فعلی سینما جوان است و این تعویض نسل واقعیتی غیر قابل کتمان است. جوان‌های تحصیل‌کرده سینما زیاد هستند که نیاز به کار داردند و وارد این عرصه می‌شوند و گذشته از آن آدم‌ها فکر دارند.

 ما جوان‌های کاربلد زیاد داریم اما متأسفانه خانه سینما مانند خانه کدخداهای سابق شده است.» کارگردان فیلم «‌ممیرو‌» ادامه داد: «‌مولفه دیگری که باعث مخالفت‌شان با این گروه می‌شود این است که این فیلم‌ها چون شکل تجربی دارد و آن‌ها هم از نسلی هستند که ساختار ذهنی‌شان بیشتر به سمت سینمای کلاسیک است و برنمی‌تابند، از عباس کیارستمی بزرگ‌تر نداریم ولی این‌ها حتی نمی‌توانستند ایشان را بپذیرند. این جریان تجربه انگار سخیف است و چیزی که وجود دارد این است که می‌گویند یا شبیه ما باش و یا اصلا نباش! حتی در جشنواره فیلم فجر هم مناسبات عجیبی وجود دارد، جایزه‌ها را جا‌به‌جا می‌کنند. در هر صورت هنر و تجربه مسیر خودش را می‌رود و این داوری‌ها و جشنواره‌ها نمی‌تواند ملاکی برای ارزش‌گذاری فیلم‌های آن باشد. بسیاری از فستیوال‌ها بودند که ما حتی اطلاعی از آن نداشتیم. فرض بر این می‌گیریم که هنر و تجربه به جشن خانه سینما می‌رفتیم، باید دید که چگونه داوری می‌کنند؟ دولت اعتدالی هم که روی کار آمد ما هیچ‌گونه اعتدالی در خانه سینما حس نکردیم و بیشتر شاهد تک‌روی بودیم.‌» او درباره این جشن ادامه داد: «‌آیا با برگزاری این جشن‌ها می‌خواهند با فستیوال‌های بزرگ دنیا رقابت کنند؟ اصلا در کشور‌های دیگر و در فستیوال‌های مهم دنیا برایشان این موضوعاتی که در این‌جا مطرح شد برایشان اهمیت دارد؟‌»