هند و چین زمینه سازی برای واردات را آغاز کردند

رقابت بر سر زباله ایرانی

خرید و فروش زباله در کشورهای مختلف جهان تبدیل به صنعتی فراگیر شده و روز به روز بر تعداد کشورهایی که وارد کننده زباله هستند افزوده می شود. بازرگانان طلای کثیف در کشورهای چین و هند به تازگی به ایران سفر کرده‌اند و در صدد به وجود آوردن بستر واردات زباله از ایران هستند. این در حالیست که ایران علی رغم تولید حجم بالایی زباله از امکان فرآوری و استفاده از محصولات بازیافتی زباله هم چنان محروم است.

  1. ۴ ماه،۱ هفته قبل
  2. ۰
زباله
نوآوران -

کارشناسان حوزه اقتصاد محیط زیست معتقدند با توجه به حجم بالای پسماند تولیدی در ایران می توان با بهره گیری از تجارب کشورهای پیشرفته صنعتی علاوه بر مدیریت و کنترل بازار پسماند، از دست اندازی سودجویانه به این بخش جلوگیری کرد و با استفاده بهینه از پسماندهای خانگی و صنعتی امکان بازگشت آنها به چرخه تولید را فراهم کرد.

وضعیت ایران

منابع اطلاعاتی می گویند در کشورهای جهان سوم ۳ روش برای زباله‌ها به کار می‌رود. دفن، سوزاندن یا بازیافت راهکارهایی هستند که در خصوص حذف و یا بهره برداری از آن در چرخه تولید مد نظر این کشورهاست. نتایج گزارش ها نشان می دهد ایران یکی از بزرگترین کشورهای تولید کننده زباله است. آخرین آمار اعلام شده در رابطه با میزان تولید زباله در ایران، نشان می دهد ایرانی ها سالانه حدود 20میلیون تن زباله تولید می کنند. این آمار البته متعلق به سال 93 است که مطالعات کشوری در حوزه پسماند توسط وزارت کشور نشان می داد سرانه تولید روزانه زباله برای هر نفر 700 گرم است. این مطالعات همچنین نشان می دهد، تنها در شمال شهر تهران حجم تولید زباله ۱۲۰۰ گرم است که این حجم حداقل دوبرابر میانگین تولید زباله در سطح کشور و چهار برابر استاندارد جهانی است. شهرداری تهران همچنین اعلام کرده که هر فردی در تهران به طور متوسط سالانه شش برابر وزن خود زباله تولید می‌کند. بر اساس گزارش هایی که از سوی شهرداری تهران ارائه شده متوسط سرانه زباله تولید شده در شهر تهران ۳۲۰ کیلوگرم است. این در حالیست که بر اساس اطلاعات رسیده، سرانه تولید روزانه زباله در جهان ۲۵۰ تا ۳۰۰ گرم است .

گزارش ها همچنین نشان می دهد از کل زباله های تولید شده در تهران تنها 30 درصد زباله ها خشک و قابل بازیافت هستند. بخشی از این زباله های بازیافتی توسط پیمانکاری های وابسته به شهرداری و سازمان مدیریت پسماند از طریق برگزار ی مناقصه هایی جمع آوری می شوند و بخش دیگری از آن توسط کارگران زباله های شهری وابسته به مافیای زباله در سطح شهر جابه جا می شوند.

لشکر زباله‌جمع‌کن‌ها

این روزها تعداد زباله جمع کن شهری که در میان سطل های زباله به دنبال درامد می گردند روبه افزایش است. این مسئله دیگر محدود به تهران نیست و مشاهدات میدانی نشان می دهد در شهرستان ها و شهرهای اطراف تهران تعداد آنها بیش از دو تا سه سال قبل شده است. در کلان شهر کرج تقریبا به هر کوچه و خیابانی در هر ساعت از صبح و شب که سرک بکشید یکی از این زباله جمع کن ها را می بینید که در سنین متفاوت مشغول جمع کردن آشغال های صنعتی و شهری مورد استفاده شان هستند. آمار و ارقام در خصوص میزان درآمدی که از این کار نصیب زباله جمع کن های شهری می شود متفاوت است، اما آنچنان که شواهد نشان می دهد تجارت زباله آنقدر برای کاسبان اصلی آن پرمنفعت بوده که امروز شاهد افزایش تعداد این کارگران غیر رسمی هستیم. کارشناسان اقتصاد محیط زیست معتقدند در صورت مدیریت صحیح پسماندها و زباله‌های تولید شده در کشور و از راه تفکیک زباله های قابل فرآوری شدن می توان سطح تولید داخلی را از طریق اشتغال زایی و تجهیز واحدهای صنعتی با منابع تولیدی حاصل از پسماند بالا برد. مسولین و مدیران اجرایی کشور  معتقدند، هیچ منعی برای ورود علمی به صنعت بازیافت زباله و ایجاد ارزش افزوده از طریق آن وجود ندارد.

اروپایی ها در صدر

در این میان راهی که کشورهای اروپایی برای مدیریت پسماند برگزیده اند هم جالب توجه است. توجه ویژه کشورهای بزرگ اروپایی به مدیریت پسماندهای خانگی و صنعتی ، اکنون به یکی از راههای اصلی تبادلات تجاری در بین این کشورها تبدیل شده است. برخی گزارش ها نشان می دهد، سوئد به عنوان یکی از بزرگترین وارد کنندگان زباله در اروپا، هم اکنون بخش عمده ای از خوراک نیروگاههای برقی خود را از طریق پسماند زباله های وارداتی تامین و در ازای واردات زباله به کشورهایی که از آنها زباله می گیرد، برق صادر می کند. حجم گسترده مبادلات زباله و شیوه های اداره مطلوب در مدیریت پسماند در کشورهای توسعه یافته موجب شده این تجارت با عبور از مبادی قانونی، دولت های مبتنی بر سیاست های رفاهی را برای تامین مصارف داخلی خود بی نیاز از دست یابی به مواد خام برای تولید برخی از محصولات صنعتی کند.

چین در پی زباله

حالا تب استفاده از زباله های شهری ، صنعتی و حتی الکترونیکی در صنایع به کشورهای پرجمعیت آسیایی هم کشیده شده است. چند سالی است که چین به بزرگترین وارد کننده زباله در بین کشورهای در حال توسعه تبدیل شده و در زمینه واردات پلاستیک ، زباله کاغذی و ضایعات آهن و فولاد به نوعی رکورددار است. استفاده از منابع تجدید پذیر برای کشورهایی مثل چین، که از حجم تولید و صادرات بالایی برخوردار هستند از آن جهت حائز اهمیت است که می تواند بازارهای داخلی این کشورها را از بیم قرار گرفتن در رکود طولانی مدت خارج کند. در این میان اضافه شدن برخی دیگر از کشورهای آسیایی چون هند به لیست بزرگترین واردکنندگان زباله قابل توجه است. این کشور که بخش اعظمی از تولیداتش از محل  محصولات کشاورزی، صنعتی و معدنی تامین می شود حالا به دلیل نیاز داخلی به افزایش حجم سرانه تولید داخلی خود به یکی از بزرگترین وارد کنندگان زباله در آسیا تبدیل شده است. با این همه مشخص نیست چه میزان از حجم زباله های وارداتی به این کشورها از مبادی رسمی وارد می شود. گستردگی دامنه فعالیت بازار غیررسمی و وجود مافیای خرید و فروش زباله در برخی از کشورها از جمله ایران باعث شده تجارت طلای کثیف سودجویان بیشتری را جذب بازار صادرات و واردات زباله کند. در این میان وجه تشابه چین و هند نیز در واردات زباله ، کشور هدف در تامین زباله یعنی ایران است.

زباله ها خارج نمی‌شوند

افزایش گمانه زنی ها در خصوص صادرات زباله به کشورهایی چون چین و هند نگرانی ها در خصوص صادرات غیرقانونی زباله های قابل بازیافت را بیشتر می کند. براساس گزارش ها فعالان صنعت طلای کثیف در این دو کشور به تازگی به ایران سفر کرده و در صدد به وجود آوردن بستر واردات زباله از ایران هستند. محمود حسینی مشاور سازمان مدیریت پسماند در گفتگو با نوآوران با رد اخبار مبنی بر خروج زباله از ایران و صادرات آن به کشورهای دیگر می گوید: به هیچ وجه زباله خام به این دو کشور صادر نمی شود و اگر چنین بحث هایی مطرح شده مربوط به محصولات بازیافتی است که از حوزه مسولیت سازمان وشهرداری خارج است و وزارت بازرگانی باید در این خصوص پاسخگو باشد.

او ادامه می دهد: حمل و نقل زباله و ورود و خروج آن به طور کلی در حوزه تعهداتی که کشورها در قبال "کنوانسیون بازل" دارند قابل پیگیری است. از جمله اصلی ترین اهداف کمیسیون بازل ، الزام کشورهای عضو به کاهش حجم مواد در حد بی ضرر به محیط زیست و اعمال مدیریت مناسب و موثر نسبت به نقل و انتقال و دفع این مواد است که ایران نیز با توجه به عضویت در این کنوانسیون به تعهداتش در این زمینه عمل کرده است.

حسینی در خصوص تعهدات بین المللی که در خصوص نقل و انتقال زباله خام وجود دارد می گوید: با توجه به قانون بازل اساسا جابه جایی زباله صورت نمی گیرد مگر اینکه فرایند بازیافت و بسته بندی (صادرات PET) روی آن صورت گرفته باشد.

او در پاسخ به این پرسش که صادرات مواد بازیافتی در حالیکه امکان استفاده و بهره برداری از آنها در داخل کشور وجود دارد با چه هدفی صورت می گیرد می گوید: باز هم تاکید می کنم که مسولیت صادرات با شهرداری و سازمانهای تابعه آن نیست و وزارت بازرگانی باید در این خصوص پاسخگو باشد. اما در ارتباط با این موضوع باید بگویم، اینکه کدام دسته از محصولات بازیافتی و تجدیدپذیر می توانند در صنعت و تولیدات داخلی مورد مصرف قرار گیرند مقررات و قوانینی وجود دارد که برخی از آنها اجازه و امکان استفاده از محصولات بازیافتی را نمی دهند . گاهی به دلیل عدم نیاز به این محصولات و گاهی به خاطر نبود تقاضا از سوی صنایع و تولید کنندگان محصولات صنعتی.

این کارشناس سازمان مدیریت پسماند در خصوص چرایی عدم استفاده از محصولات بازیافتی در صنایع به نکته دیگری هم اشاره می کند. حسینی در این رابطه می گوید: حجم مواد قابل بازیافت در فرایند تولید محصولات بازیافتی موضوع مهمی است که باید به آن دقت کنیم. گاهی تاسیس برخی کارخانه های زباله سوز یا تبدیل زباله به محصولات بازیافتی صرفه اقتصادی ندارد. به عنوان مثال در بحث لوازم الکترونیکی ما هنوز با فرهنگ مصرف جهانی فاصله زیادی داریم. در کشورهای اروپایی یا آمریکایی کامپیوترهای قدیمی دیگر استفاده نمی شود و در نهایت از اینها محصولات بازیافتی تهیه می شود اما در ایران ما هنوز کامپیوتر های از رده خارج شده را استفاده می کنیم. پس باید به این مسئله توجه کنیم که در کشور ما هنوز چرخه بازیافت تحت تاثیر صرفه اقتصادی و فرهنگ مصرف به سطحی که باید برسد نرسیده است.

حسینی ادامه می دهد: باید به این نکته توجه کنیم که این مسئله کاملا بستگی به بازار عرضه و تقاضا و میزان ارزش افزوده ای که در نتیجه صادرات محصولات بازیافتی نصیب تجار می شود بر می گردد . به همین دلیل بحث صادرات کالاهای بازیافتی و اینکه چرا در ایران مورد مصرف داخلی قرار نمی گیرند، را باید کاملا در راستای اهداف تجاری مورد بررسی قرار داد و به این مسئله هم باید توجه کنیم که  شامل همه کالاها نمی شود و در ارتباط با گروهی که در الویت صادرات هستند وابسته به تقاضای بازار و ارزش افزوده ای است که بازار داخلی قادر به تامین آن نیست.

حسینی در خصوص برخی گمانه زنی ها از احتمال فروش زباله های خام توسط مافیای خرید و فروش زباله در ایران نیز می گوید: در ارتباط با این موضوع هم ما نمی توانیم اظهار نظری کنیم.اما چیزی که واضح است این است که صادرات و جابه جایی زباله شهری خام اساسا ممکن نیست و هزینه های بسیاری را به صادر کننده تحمیل می کند. به همین دلیل بحث صادرات زباله خام شهری اساسا منتفی است. اما در خصوص زباله های صنعتی یا الکترونیکی اگر هم چنین اتفاقی بیفتد مبدا و مقصد آن برای ما روشن نیست.

این کارشناس مدیریت پسماند در خصوص مافیای خرید و فروش زباله و دامنه دار شدن فعالیت کارگران زباله های شهری می گوید: این مسئله البته بر می گردد به برخی پیمانکارانی کهب خارج از اصول و قوانین شهرداری فعالیت می کنند و حوزه اختیارات مناطق 22 گانه شهر تهران قابل پیگیری است.

او در خصوص مسولیت شهرداری در قبال برخورد با این پیمانکاران و بهره کشی آنها از کارگران زباله های شهری که عمدتا از اقشار فرودست و مهاجرین هستند می گوید: در این خصوص شهرداری صرفا به عنوان ناظر عمل می کند و ما تنها می توانیم موارد گزارش شده را به منطقه بگوییم و اقدامات لازم در خصوص برخورد با پیمانکاران و خرده فروشان زباله های شهری باید توسط مسولین مناطق صورت بگیرد.

حسینی ادامه می دهد: تمام پیمانکاران شهرداری بر اساس مناقصه ای که طی آگهی در روزنامه رسمی چاپ می شود در مناقصه شرکت می کنند و بر اساس شرایطی که اعلام شده است کارجمع آوری زباله های بازیافت   به بهترین پیشنهاد واگذار می شود.غیر از این مکانیسم دیگری برای جذب پیمانکارها و همکاری با سازمان مدیریت پسماند شهرداری وجود ندارد و فعالیت های دیگری که در خصوص جمع آوری زباله های شهر ی و یا صنعتی صورت می گیرد از نظرقانونی دچار اشکال است.