صادرات محصولات معدنی ۴۷ درصد افزایش یافت

خبر خوبِ تاسف‌بار

روز گذشته معاون سازمان توسعه تجارت از افزایش ۴۷ درصدی صادرات محصولات معدنی ایران در سه ماه نخست سال جاری خبر داد .در این میان سهم صادرات فولاد و مس از باقی محصولات معدنی بیشتر بود.

  1. ۵ ماه،۱ هفته قبل
  2. ۰
خبر خوبِ تاسف‌بار
نوآوران -

خبری که اگرچه نوید دهنده بهبود روابط ایران با کشورهای دیگر در دوران پسا برجام است، اما در عین حال نشان دهنده این است که ادامه دار شدن این روند در صورت فقدان برنامه ای جامع جهت هدایت سرمایه های حاصل از صادرات محصولات معدنی توسط دولت، می تواند منجر به تقویت خام فروشی در ابعاد کلان شود.

ناصر ذاکری کارشناس اقتصادی در گفتگویی با نوآوران ضمن تاکید بر این که گسترش صادرات محصولات معدنی در واقع همان خام فروشی است، گفت: می‌توان این خبر را در دوره پسابرجام به فال نیک گرفت و باید با هدایت سرمایه های حاصل از صادرات محصولات معدنی و ضابطه مند کردن مدیریت در بخش معدن، از ادامه دار شدن خام فروشی به شکل نامطلوب آن جلوگیری کرد.

صادرات یا خام فروشی

یک میلیارد و ۱۸۸ میلیون دلار سهم صادرات محصولات معدنی در سه ماهه نخست سال جاری است. خبری که به گفته معاون کل سازمان توسعه تجارت ایران از محقق شدن ۱۰۴ درصد از برنامه های در نظر گرفته شده در صادرات محصولات معدنی حکایت دارد. برنامه هایی که هدفشان گذر از دوران پساتحریم و بازگشت اعتماد عمومی به سیاستهای اقتصادی ایران است. با این همه رشد بیش از 100 درصدی محصولات معدنی وجه دیگری هم دارد که شاید در میان شادی حاصل از جلب اعتماد طرفهای غربی کمرنگ شود و آن فرضیه تداوم خام فروشی این بار در پوشش حمایت های ویژه از صادرات محصولات معدنی است.کارشناسان معتقدند معضل خام فروشی ناشی از ایراداتی است که در همه بخشهای بهره برداری حوزه معدن شامل مراحل صدور پروانه کشف، صدور پروانه بهره برداری، استخراج، انتقال مواد، فرآوری، فروش و صادارت وجود دارد.

برخی بر این باورند خام فروشی اساسا ربطی به تولید ندارد و در عین حال برخی دیگر از کارشناسان معتقدند خام فروشی هم بخشی از روند تولید است که از اکتشاف ماده معدنی آغاز و به صادرات آن ختم می شود.

کارشناسان معتقدند حلقه مفقوده این زنجیره در کشور ما فقدان صنایع فرآوری مواد معدنی است که سبب ساز خام فروشی به خارج می شود. با این تعریف آنها خام فروشی را صادرات مواد معدنی می دانند که در صورت خرید محصولات معدنی توسط واحد تولیدی یا نهادی در کشور شرایط فروش خام مواد معدنی به خارج از کشور فراهم نمی شود.

بهتر از نفت‌فروشی

در این رابطه برخی از دست اندرکاران معادن که خام فروشی را معطوف به تولید می‌دانند می‌گویند افزایش صادرات با خام فروشی تعارضی ندارد.آنها می گویند وقتی مصرف داخلی رعایت می شود اشکالی ندارد که این اتفاق بیفتد. به باور آنها در شرایطی که حجم تولید با فروش تراز نیست طبیعی است که معدن دار به خام فروشی رغبت نشان دهد.

ناصر ذاکری کارشناس اقتصادی در این باره به نوآوران می گوید: «خام فروشی مواد معدنی به عنوان پدیده ای که ارزش افزوده، اشتغال، بهره وری و تولید صنایع معدنی را تحت تاثیر قرار داده و در کنار فرسودگی ماشین آلات معدنکاری و نبود دانش کافی برای استخراج اصولی معدن به فروکاست ارزش واقعی این بخش منجر می شود، قابل بررسی است.»

او خام فروشی را مرحله ای از تولید می داند که نباید همیشه ضرر تلقی شود اما اینکه چه زمانی این پدیده به عنوان یک معضل مطرح می شود به وضعیت و شرایط روز بازار بستگی دارد.

ذاکری می گوید: در شرایط فعلی صادرات و فروش محصولات معدنی خیلی بهتر از نفت فروشی است. این را در نظر بگیریم که خام فروشی به خودی خود چیز بدی نیست. بسیاری از کشورهای صنعتی مثل چین و برزیل و استرالیا هم این کار را در ابعاد مختلف انجام می دهند اما مسئله این است که تولید داخلی آنها و وضعیت صنایع آنها با ایران متفاوت است. به همین دلیل من تصور می کنم دولت با درک این موقعیت از استراتژی صادرات محصولات معدنی یا همان خام فروشی به عنوان نوعی راهکار میان مدت برای حل مشکلات داخلی معدن داران استفاده می کند.

این کارشناس اقتصادی افزایش صادرات محصولات معدنی را نوعی استراتژی میان مدت برای گذر از شرایط فعلی حاکم بر روابط ایران با کشورهای اروپایی می داند و می گوید: صنعت معدن پیش از برجام نیز مشکلی از نظر فروش و صادرات محصولاتش حتی به صورت خام نداشته است، تنها تفاوتی که الان دارد و شاید همین مسئله هم موجب شده آمار افزایش صادرات بالارود این است که مراودات بانکی بین ایران و کشورهای غربی آسان تر شده و در نتیجه این مسئله در آمار ها منعکس می‌شود.

صادرات افزون بر مصرف

ذاکری در پاسخ به سئوالی پیرامون خطر ادامه دار شدن خام فروشی محصولات معدنی و ضرری که در نهایت متوجه تولید داخلی می شود، می گوید: تصور من این است که اینگونه نخواهد شد، چون تا زمانی که بازار داخلی زمینه خرید محصولات معدنی را داشته باشد اساسا نیازی به صادرکردن محصولات آن هم با حجم انبوه احساس نمی شود. برای مثال می بینیم که به محض اینکه در حوزه ساخت و ساز رکود رخ می دهد همه بخشهای پایین دستی آن تحت تاثیر قرار می گیرند. این مسئله از طریق تقویت بازارهای جدید مثل ایجاد صنایع تبدیلی و ساماندهی بخش فروش قابل حل است.

ذاکری معتقد است باید برنامه بلند مدتی تدوین کرد تا از خام فروشی در ابعاد کلان آن جلوگیری شود. او در این رابطه می گوید: از زمان واگذاری بسیاری از معادن به بخش خصوصی مشکلات این بخش افزایش پیدا کرد. «واقعیت این است که ما در بخش معدن سیاستهای نادرستی را اتخاذ کردیم که در نهایت هم به ضرر این بخش تمام شده است. تعداد زیادی از معادنی که این روزها میشنویم دچار مشکلات عدیده ای در بخش پرداخت مطالبات نیروی انسانی و استخراج و تولید محصول هستند، عمدتا به یک سری از رانت خواران  کارنابلد واگذار شده‌اند که از استانداردهای مدیریتی مطلع نیستند.

او ادامه می دهد: حداقل کاری که می شود برای مقابله با خام فروشی کرد این است که در یک بازه زمانی مشخص صادرات مواد خام به حداقل ممکن برسد. به این صورت که مثلا از سهم صادرات محصولات معدنی برای تقویت فروش داخلی استفاده کرد و به این شکل وضعیت تولید را بهبود بخشید.

ذاکری در خصوص سازوکارهای نظارتی نیز می گوید: اینکه قوانینی در این بخش تدوین شود تا جلوی خام فروشی گرفته شود خوب است اما قبل از مرحله تدوین قوانین باید به فکر مدیریت منسجمی برای بخش معدن باشیم. آنچه معادن به خصوص معادن بخش خصوصی که تقریبا بیشتر معادن حال حاضر را شامل می شوند درگیر آن هستند مدیریت بی ضابطه و ناکارآمد است که به دلیل ناآشنا بودن با اصول معدن داری از روش های مختلف برای نگه داری کسب و کار خود استفاده می کنند. به عقیده من این مدیریت منسجم می تواند در ادامه مسیر خود با شناخت نقاط ضعف و قوت و انجام آزمون و خطا، برای تقویت بخش معدن ساز و کارهایی را تدوین کند که در نهایت تبدیل به قوانین ناظر بر فروش داخلی و بحث صادرات محصولات معدنی شود.

این کارشناس اقتصادی معتقد است، به طور جدی نمی توان از خام فروشی مواد معدنی جلوگیری کرد زیرا ارزش افزوده آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است. صنایع معدنی بهترین بخش برای ایجاد ارزش افزوده در اقتصاد به شمار می روند اما بخش عمده ای از ارزش افزوده صنایع معدنی در فرمولها و دانش فنی آن نهفته است لذا باید با همکاری بخش های مختلف راهکاری برای دستیابی به 'ارزش افزوده حقیقی' صنایع معدنی ارائه کرد.

چرا خام فروشی؟

خام فروشی مواد معدنی با انگیزه‌های متفاوت و گاه همسویی رخ می‌دهد. در بسیاری از مواقع فروش مواد معدنی پیش از فراوری در ایران، به خاطر جلوگیری از تعطیلی معادن، ضعف صنایع فرآوری، فقدان قابلیت برنامه ریزی، مغایرت نرخ خرید صنایع داخلی از معدنکاران با قیمت جهانی مواد خام معدنی، فراهم نبودن زمینه برای فروش داخلی مواد خام معدنی، معضل تسهیلات بانکی و نرخ سود بالا، تاثیر ظرفیت استخراج معدن بر موضوع خام فروشی و بی ثباتی در برنامه ریزی برای بهره برداری و تولید در بخش معدن اتفاق می‌افتد.

راهکارهایی همچون تعیین عوارض سنگین صادرات مواد خام معدنی، ظرفیت سازی برای فرآوری مواد خام معدنی، تقویت و ایجاد نهادهایی همچون صندوق بیمه سرمایه گذاری فعالیتهای معدنی، جدیت در اجرای قانون جدید معادن، لزوم تکمیل زنجیره تولید صنایع معدنی از اکتشاف تا فرآوری، لزوم اعمال محدویت بر ثبت محدوده معدن و ضرورت برنامه ریزی برای تجمیع منطقه ای صنایع فرآوری با توجه به پراکندگی معادن نیز به منظور مقابله با خام فروشی مواد معدنی، مدتهاست از سوی کارشناسان به نهادهای بالادستی پیشنهاد شده است.