صنعتی که قطب نشد

مدیریت دولتی و بازار انحصاری، پاشنه آشیل تولید خودرو

با توجه به سابقه چند دهه ای صنعت خودرو ایران هنوز به اهداف خود نرسیده است ولی کشور های اسیای شرقی در این امر پیشی گرفته اند.

  1. ۷ ماه قبل
  2. ۰
خودرو سازان ایرانی
نوآوران -

گروه اقتصادی –  یعقوب صلاحی: صنعت خودرو در کشور با سابقه چندین دهه‌ای ساله با فراز و نشیب‌های فراوانی مواجه بوده و تولید و مونتاژ خودرو در ایران دارای نقاط عطفی است. ورود و خروج شرکت‌های جهانی به خودروسازی ایران، پشرفت این صنعت را به شدت تحت تاثیر قرار داده است اما با توجه به پیشرفت دیگر کشورها به خصوص کشورهای آسیای شرقی، با اطمینان می‌توان گفت که ایران در این صنعت به اهداف اساسی خود نرسیده است و درحالی که قرار بود کشور به قطب صنعت خودروسازی غرب آسیا تبدیل شود امروز چنان بیمار و زار گشته که به دنبال مسکن‌هخای دولتی مثل وا‌های 25 میلیونی برای التیام دردهای خود می‌گردد و همچنان چشم امیدش برای پیشرفت و توان‌افزایی به شرک‌های بزرگ جهان است در حالی که بسیاری از همین کشورها که الان تقاضای کمک تکنولوژیک از آن‌ها داریم، همزمان و حتی دیرتر از ایران به این عرصه وارد شده‌اند.

تاریخچه صنعت خودرو در ایران

اولین اتومبیل سواری که وارد ایران گشت یک اتومبیل فورد بود که در اوایل قرن بیستم به دستور مظفرالدین شاه قاجار از کشور بلژیک خریداری شد. این اتومبیل که دود زیادی از آن خارج می شد به کالسکه دودی معروف بود. به دنبال گسترش شهرنشینی میزان واردات خودرو از سال 1300 هجری شمسی (1920میلادی) افزایش یافت. هم‌اکنون شرکت‌های سازنده خودرو در ایران عبارتند از: شرکت ایران خودرو، سایپا، پارس خودرو، شهاب خودرو، ایران خودرو دیزل، سایپا دیزل، مرتب، کرمان خودرو، مدیران خودرو و زامیاد که به معرفی سه گروه بزرگ خودروسازی در اینجا اکتفا می‌شود.

 پارس خودرو

در سال 1335 بازرگانی به نام جعفر اخوان نمایندگی شرکت جیپ آمریکا را به دست آورد و در گام اول، اقدام به واردات جیپ ویلیز کرد که یادگاری از دوران جنگ جهانی دوم بود. در سال 1338، اخوان کارخانه «شرکت بازرگانی جیپ» را برای مونتاژ این محصول در کیلومتر 9 جاده مخصوص کرج به ثبت رساند. این شرکت، تولید جیپ ویلیز را با تغییر نام به جیپ «شهباز» آغازکرد و به دنبال آن، وانت «سیمرغ» در همان سال تولید شد. در آن سالها، با توجه به وضع راههای کشور، یک خودروی دو دیفرانسیل شاسی بلند، بهترین خودروی ممکن برای رفت و آمد در ایران بود.

بازار خودروهای کشور در دهه 40 شمسی تشنه خودروهای سواری بود و با چنین بازاری، تمرکز روی خودروهای شاسی بلند نمی توانست آینده شرکت را تامین کند. با این دیدگاه، جعفر اخوان موفق شد امتیاز مونتاژ خودروی «رامبلر» را بگیرد و در سال 1346 این خودرو را با نام «شاهین» به عنوان مدل پایه و «آریا» به عنوان مدل با امکانات بیشتر به بازار عرضه کرد. قیمت این دو خودروها نسبت به شورولت و فورد آمریکایی پایین تر بود و به دلیل دوام بالا مورد استقبال قرار گرفتند. در همین سال خودروی شاسی بلند دیگری به نام جیپ «آهو» به خط تولید شرکت اضافه شد.

در سال 1347 آریا 2802 دستگاه، شاهین 1742 دستگاه و انواع مختلف جیپ در حدود 2000 دستگاه عرضه شده بودند. اخوان به دنبال خودرویی بود که بتواند با خودروهای لوکس وارداتی نیز رقابت کند و در اوایل دهه50 مذاکرات با جنرال موتورز را آغاز کرد. در سال 1352 جنرال موتورز مشارکت با اخوان را پذیرفت و شرکت جدید با سرمایه اولیه 152میلیون و500هزارتومان تاسیس شد که 45 درصد سهام آن در اختیار اخوان، 45درصد در اختیار جنرال موتورز و 10درصد نیز در اختیار بنیاد پهلوی بود. به این ترتیب نام شرکت به «جنرال موتورز ایران» تغییر کرد و عرضه آریا و شاهین پس از فروش بیش از 22هزار و700 دستگاه، در سال1353 به پایان رسید. برای شروع کار، «اپل کومودور» از محصولات اپل آلمان که از زیر مجموعه های جنرال موتورز بود با نام «شورولت رویال» 2500 و 2800 روانه بازار ایران شد.

نام شورولت کافی بود تا این خودرو در سال اول عرضه به بازار، بیش از 7 هزار دستگاه بفروش رود و با وجود وزن زیاد موتور که باعث آسیب به جلوبندی خودرو می شد، به عنوان خودرویی با دوام شناخته شود اما اخوان محصولات اصیل­تری می­خواست و وقتی آمریکایی ها کشش بازار ایران را دیدند، پذیرفتند محصولات اصلی جنرال موتورز را راهی بازار ایران کنند. بنابراین تولید شورولت رویال در سال 1355 به پایان رسید و شورولت «نوا» و «بیوک اسکای لارک» (با نام بیوک ایران) به عنوان خودروهای لوکس آن دوران روانه بازار شدند.

شرکت ایران خودرو

کارخانجات صنعتی ایران ناسیونال (ایران خودرو) که بزرگ ترین کارخانه اتومبیل سازی در ایران است در 12 مهرماه 1341 جهت تولید انواع خودرو ایجاد شد و یک سال بعد درتاریخ 28 اسفند 1342 مورد بهره برداری قرارگرفت.

 در اردیبهشت ماه 1346 بهره برداری از تأسیسات ساخت اتومبیل پیکان و در سال های بعد بهره برداری از خط تولید مینی بوس بنز 309 و خط تولید اتوبوس بنز 302 و خط تولید وانت آغاز گردید و  پس از پیروزی انقلاب اسلامی نام شرکت ایران ناسیونال به شرکت ایران خودرو تغییر یافت.

بدنبال تعطیلی کارخانه تالبوت انگلستان شرکت ایران خودرو اقدام به خرید ماشین آلات خط تولید آن کرد و از آن به بعد اکثر قطعات خودرو پیکان در ایران تولید شد و سپس در سال 1383 خط تولید این خودرو متوقف شد.

همزمان با ورود ماشین آلات شرکت تالبوت در سال 1367 قرارداد استفاده از قوای محرکه شرکت پژوی فرانسه و تولید "پژوی 405" در ایران خودرو منعقد گردید. در سال 1376 نیز تولید اتومبیل"پژو RD " و مینی بوس "هیوندای" و در سال 1378 تولید اتومبیل "پژوپارس (پرشیا)" و "پژو استیشن" در این کارخانه آغاز گشت.

 در ادامه این روند و دردهه 1380 به بعد نیز تولید خودروی سواری "پژو 206 " و "خودرویX 7" یا "خودروی ملی (سمند)" و پژو 207 و 206 صندوقدار با نام اس دی و تندر 90 آغاز شد. همچنین میتوان از رانا ، دنا ، تندر نود اتوماتیک  بعنوان محصولات جدید ایران خودرو نام برد .

شرکت سهامی عام صنعتی و تولیدی «مرتب» که در مهر ماه سال 1336 به منظور خرید و فروش و نمایندگی انواع خودرو تأسیس گردید و پس از پاره ای تغییرات در اساسنامه از سال 1349 به امر مونتاژ و تولید انواع اتومبیل های دو دیفرانسیل لندرور (وانت، آمبولانس، وانت استیشن) و قطعات یدکی ماشین آلات پرداخت. در سال های اخیر این شرکت علاوه بر تولید خودروی پاژن (لندرور) اقدام به تولید قطعات ماشین (میل گاردان، صفحه کلاچ و...) می نماید.

شرکت خودروسازی سایپا

این شرکت در سال 1345 تأسیس گردید و اقدام به تولید اتومبیل های ژیان، پیکاپ، آهو و اتومبیل رنو "2 و 4 درب" (از سال 1353) و فروش لوازم یدکی آنها نمود.

این شرکت از سال1361 تولید وانت یک دیفرانسیل "نیسان" با موتور2400 سی سی را آغاز نمود و از سال 1371 نیزعرضه اتومبیل "رنو-21" توسط این شرکت آغاز گردید که تا سال 1375 ادامه یافت ودر سال بعد (1372) به دنبال قرارداد منعقده با شرکت "کیا موتور" کره جنوبی این شرکت اقدام به مونتاژ وتولید اتومبیل"پراید"، در دو مدل "چهار درب" و "پنج درب" نمود.

 همچنین این شرکت در دهه 80 اقدام به تولید  اتومبیل سواری رنو ،زانتیا و ریو  محصول کیا کره  نمود که پس از اتمام قراداد با شرکتهای فرانسوی وکره ای خط تولید این خودروها متوقف گردید.

شرکت تولیدی و صنعتی ایران کاوه در سال 1343 با هدف مونتاژ وساخت کامیون "ماک" تأسیس و تولید این کامیون از سال 1347 آغاز گردید. ولی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و قطع رابطه با آمریکا تولید این کامیون به شدت کاهش یافت و در سال 1362 تولید آن متوقف شد

هر چند خودروهای تولید داخل به لحاظ کمی و تنوع رشد بسیاری داشته‌است اما پای این صنعت در پیشرفت کیفی و خدمات پس از فروش به شد می‌لنگد. ایران که به لحاظ موقعیت جفرافیایی و مواد اولیه و نیروی کار ارزان و متخصص می‌توانست به راحت بازار کل منطقه را در طول بیش از نیم قرت تولید خودرو به دست گیرد اما به دلایل مختلف از جمله انحصار در بازار خودرو و دولتی بودن مدیریت این صنعت در این مدت طولانی و همچنین تحریم‌هایی که مانع دستیابی ایران به دانش روز دنیا شد، ایران هنوز نتوانسته‌است جایگاه واقعی خود را در این عرصه پیدا کند.