جهان چاره‌ای جز کاهش مصرف پلاستیک ندارد

وحشی ترین درنده اقیانوس‌ها

پس از سال‌ها بحث و جدل کم‌اثر محیط‌زیستی درباره آثار زیان‌بار صنعت پلاستیک‌سازی، سرانجام راه‌حل انگلستان جواب داد. این کشور به جای تولیدکنندگان به سراغ متقاضیان رفته است. دولت بریتانیا از سال گذشته برای کیسه‌های پلاستیکی مورد استفاده در خرید روزمره بهایی معادل ۵ پنس (حدود ۵۰ تومان) تعیین کرد. نتیجه شگفت‌انگیز بود: شمار این کیسه‌ها در بریتانیا ۸۵ درصد پایین آمده است.

  1. ۴ ماه قبل
  2. ۰
پلاستیک
نوآوران -

پیش از این در انگلستان نیز همچون ایران، فروشگاه‌ها به مشتریانشان به رایگان‌ کیسه‌هایی می‌دادند تا خریدشان را در آن بگذارند، اما از اکتبر سال گذشته کیسه‌های پلاستیکی در انگلستان پولی شده است.
دولت می‌گوید اگر روند کاهش استفاده از کیسه‌های پلاستیکی به همین ترتیب ادامه پیدا کند احتمالا در اکتبر سال جاری و یک سال پس از پولی شدن کیسه‌ها، استفاده روزمره از آنها ۹۲ درصد پایین می‌آید.
پیش از انگلستان در ولز، ایرلند شمالی و اسکاتلند هم کیسه‌های پلاستیکی پولی شده بودند و در هر یک از بخش‌های بریتانیا یک سال پس از پولی شدن کیسه‌ها استفاده از آنها به ترتیب ۷۶ درصد، ۷۱ درصد و ۸۰ درصد پایین آمد.
در طرح پولی شدن کیسه‌های پلاستیکی فروشگاه‌هایی که کارکنانشان بیش از ۲۵۰ نفر باشد باید برای کیسه پلاستیک‌های یک بار مصرف حداقل ۵ پنس از مشتریان بگیرند.

عمق یک آگهی

در یکی از آگهی های شبکه تلویزیونی نشنال جئوگرافیک تعدادی کیسه پلاستیکی بی‌رنگ را می‌بینیم که در آب اقیانونس شناورند. این تبلیغ با شعار «وحشی ترین درنده اقیانوس‌ها» منتشر شده است.
بر اساس اعلام وزارت محیط زیست انگلیس، سالانه حدود 8 میلیون تن پلاستیک در جهان روانه اقیانوس ها می شوند، و توسط 31 گونه پستاندار دریایی و بیش از 100 گونه مرغ دریایی بلعیده می شوند.
کیسه های پلاستیکی، به دلیل ارزان، بادوام، سبک، کاربردی و بهداشتی بودنشان برای حمل مواد غذایی و دیگر کالاها، در میان فروشندگان و نیز مصرف کنندگان بسیار محبوب‌اند.
با وجود این که کیسه های پلاستیکی امروزه یکی از ابزارهای ایجاد راحتی مدرن هستند و زندگی بدون وجود آنها برای ما غیرقابل تصور است ولی همین کیسه ها تبدیل به عامل آلودگی هوا، نابودی حیات وحش و ازبین رفتن منابع با ارزش زمین شده اند.
تنها در آمریکا، سالانه حدود ۳۸٠ میلیارد کیسه خرید (بیش از ١٢٠٠ کیسه توسط هر شهروند) استفاده می شود که حدود ١٠٠ میلیارد آنها کیسه های پلاستیکی می باشد. حال، با در نظر گرفتن اقتصاد و جمعیت عظیم هند، چین، اروپا و دیگر نقاط جهان رقمی سرسام آور از مصرف کیسه های پلاستیکی برایمان آشکار خواهد شد. این مشکل بیشتر توسط کشورهای توسعه یافته که اقدام به حمل زباله های پلاستیکی خود به کشورهای در حال توسعه ای مانند هند می‌کنند تشدید شده است.

پس از مصرف

اکثر کیسه های پلاستیکی پس از استفاده به مراکز دفن زباله یا تپه های زباله (زباله دانی ها) برده می شوند. هر سال، کیسه های پلاستیکی بیشتر و بیشتری به شکل زباله وارد محیط زیست می شوند. هنگامی که کیسه های پلاستیکی تبدیل به زباله می شوند، راه خود را برای ورود به خیابان ها، آبراه ها، پارک ها و سواحل پیدا می کنند، و اگر سوزانده شوند گازهای سمی را وارد هوا می‌کنند.

سالانه حدود ١٠٠،٠٠٠ حیوان دریایی، همچون دلفین ها، لاک پشت ها، نهنگ ها و پنگوئن ها و بیش از ١ میلیون پرنده به خاطر کیسه های پلاستیکی کشته می شوند. بسیاری از حیوانات کیسه های پلاستیکی را اشتباهاً به عنوان غذا قورت داده و می میرند. و پس از آن، کیسه های پلاستیکی بلعیده شده حتی پس از مرگ و تجزیه حیوان دست نخورده باقی می مانند. بنابراین، قاتل زنجیره ای بر روی زمین باقی می ماند تا زمانی که قربانی دیگری آن را ببلعد.

از کجا می‌آیند

«جنیفر کان» در مقاله‌ای با عنوان «پلاستیک؛ فانتزی؟» استفاده از پلاستیک به شکل امروزی را به بنگاه‌های اقتصادی بیلیارد مرتبط می‌داند:
در دهه 1850، غول های صنعت بیلیارد سازی آمریکا با مشکل بغرنجی مواجه شدند. صرفاً هشت توپ را می شد با عاج  فیل های بزرگ آسیایی درست کرد؛ اما این حیوانات که در آن زمان بسیار مورد توجه بودند، آنقدر شکار شده بودند که در آستانه انقراض قرار داشتند؛ اتفاقی که یکی از نتایج تقاضا برای عاج برای ساخت همه چیز از جمله توپ های  بیلیاردبود.
«مایکل فلان»  تولید کننده توپ های بیلیارد، از هراس انقراض این بازی سالنی، جایزه ای ده هزار دلاری را برای کسی پیشنهاد داد که بتواند ماده ای مصنوعی تولید کند که جایگزین ترکیب غیر معمول انعطاف پذیر و پایدار عاج شود. فلان گفت: «اگر نابغه مبتکری بتواند جایگزینی را برای عاج پیدا کند که واجد کیفیات عاج باشد، هم بازی بیلیارد را نجات خواهد داد و کسب ثروتی قابل ملاحظه را برای خود تضمین خواهد کرد و هم سپاس و قدردانی صمیمانه ما را نصیب خود خواهد کرد.» وقتی یک شیمیدان نیویورکی به نام جان وزلی هیات متعاقب این درخواست، توانست یک توپ عاجی مصنوعی  را  از ترکیبی موسوم به سلولویید تولید کند، این اقدام او به عنوان یک انقلاب، مورد ستایش قرار گرفت. پلاستیک از راه رسیده بود؛ آماده برای نجات سیاره زمین.
بیشتر از صد و پنجاه سال بعد، به سختی می توان ماجرا را این گونه دید. پلاستیک به عنوان بارزترین گواه یک جامعه مصرف زده و زباله ساز تبدیل شده است. گفته می شود، کیسه های خرید پلاستیکی، به طور میانگین، فقط دوازده دقیقه مورد استفاده قرار می گیرند و بعد دور انداخته می شوند اما پروسه تجزیه آنها در طبیعت گاه به هزار سال هم می‌رسد.
کیسه های پلاستیکی آب اقیانوسها را آلوده می کند، جانداران دریایی با بلعیدن کیسه های پلاستیکی ممکن است دچار خفگی شوند یا به سلامتشان آسیب برسد.  این کیسه های پلاستیکی مسیر کانالهای فاضلاب را مسدود می کند. هنگام سوزاندن کیسه های پلاستیکی در کوره های زباله سوزی، گازهای بسیار بدبو و سمی تولید می کند. به علاوه برای تولید این کیسه های پلاستیکی منابع زیادی استفاده می شود.

واکنش‌های جهانی

میزان پلاستیک تولیدی در ایران بیش از 17 هزار تن در سال تخمین زده شده که این رقم معادل 500 تن در روز می شود و هر فرد تهرانی به طور متوسط روزانه سه پلاستیک را وارد چرخه محیط زیست می کند. پلاستیک دارای ماندگاری بیش از 300 سال است و به ‌دلیل تجدید ناپذیر بودن، ذرات سبک آن با وزش باد جا به ‌جا می شوند و همین جا به‌ جایی مشکلات بهداشتی فراوانی را برای محیط زیست ایجاد می ‌کند.
در کلانشهر تهران نیز روزانه ۷۵۰۰ تن زباله تولید می شود و از این مقدار در شبانه روز هزار تن پسماند پلاستیکی در تهران تولید می شود. این در شرایطی است که صرفه جویی یک کیسه پلاستیکی در هفته توسط هر خانوار ایرانی می‌تواند از مصرف حدود یک میلیارد کیسه پلاستیکی در سال جلوگیری کند.
کیسه‌های یکبار مصرف اعم از پلاستیکی و کاغذی، خطرات بسیاری را برای محیط زیست به همراه دارند که این خطرات تنها محدود به حجم بالای دفن این زباله‌ها در خاک نبوده بلکه شامل منابع اولیه در تولید آنها، جابه‌جایی و به ویژه بازیافت و پیامدهای ناشی از انجام طی این مراحل می‌شود. کیسه‌های پلاستیکی یکبار مصرف نیز عوامل شناخته شده و موثر در ایجاد اختلال در اکوسیستم و بروز حوادثی چون سیل بر اثر گرفتگی لوله‌های فاضلاب هستند.
براساس مصوبه شورای شهر تهران، شهرداری تهران مکلف به اقدامات علمی و اجرایی درباره کاهش و جایگزینی مواد تجدیدپذیر به جای کیسه‌های پلاستیکی و ظروف یک‌بار مصرف است اما اینکه شهرداری تهران چقدر در زمینه کاهش مصرف کیسه های پلاستیکی و جایگزینی آنها با محصولات کم خطرتر موفق بوده جای سوال دارد.
در عین حال بسیاری از کشورها استفاده از کیسه های پلاستیکی محدود و یا ممنوع شده و قوانین سختی برای این مساله در نظر گرفته شده است به طوری که بنگلادش نخستین کشوری بود که در سال 2002 استفاده از کیسه‌های پلاستیکی را ممنوع کرد. این کشور به دنبال سیل ویرانگر سال ۱۹۸۸ میلادی و به دلیل این که کیسه‌های پلاستیکی با بستن راه فاضلاب‌ها عامل اصلی شدت یافتن سیلاب بودند،‌ خسارات چشمگیری دید.
قرار است دولتهای اتحادیه اروپا قانونی را تصویب کنند که تولید و استفاده از کیسه های پلاستیکی را به نصف کاهش دهد. 
در بیست و پنج سال گذشته میزان مصرف جهانی کیسه های پلاستیکی از رقم تقریبا صفر به بیش از پانصد میلیارد عدد در سال رسیده است که معادل تولید هر دقیقه حدود یک میلیون کیسه پلاستیکی است. برخی کشورها تلاش زیادی برای کاهش استفاده از کیسه های پلاستیکی انجام داده اند و برای مثال دانمارک کمترین مصرف این کیسه ها را در داخل اتحادیه اروپا دارد. 
هم اکنون به طور متوسط در این کشور هر نفر در سال فقط چهار عدد کیسه پلاستیکی مصرف می کند اما در کشور پرتغال این رقم به طور متوسط چهارصد و شصت و شش کیسه پلاستیکی برای هر نفر در سال است. 
پیشنهادهای مختلف برای کاهش مصرف کیسه های پلاستیکی مطرح است که از جمله برخی می گویند باید آن را به طور کامل ممنوع کرد و برخی هم معتقدند باید از مردم برای استفاده از کیسه های پلاستیکی مالیات دریافت کرد یا آن را با کیسه های قابل تجزیه جایگزین کرد.

راه حل نهایی

استفاده از پلاستیک وقتی نقش مثبتی در دنیا ایفا کند که در آن بهینه سازی انرژی  بیشتر و استفاده از مواد دورریختنی کمتر شود. این کار مستلزم بیشتر از صرفاً یک تغییر تصویر است. «آلن هرشکویتز» دانشمند ارشد انجمن دفاع از منابع طبیعی می گوید: «به نظر من، موضوع کاملاً روشن است؛ ما باید به هدر دادن نفت را برای محصولات یک بار مصرف مثل کیسه های پلاستیکی خرید و بطری های آب که فقط چند دقیقه مورد استفاده قرار می گیرند و بعد دور انداخته می شوند، متوقف کنیم.آنچه کمتر روشن است، کاری است که ما بعد از آن باید انجام  دهیم و نیز چگونه آن را انجام  دهیم که از لحاظ هزینه قابل رقابت و از نظر زیست محیطی  مطلوب باشد.» شاید راه حل این باشد که مطلوب ترین نحوه استفاده از پلاستیک را تداوم دهیم ـ با توجه به اینکه این ماده ماهیتاً قابل تکامل است ـ و آن شکل مطلوب را جایگزین  شکل فعلی آن کنیم. فلاوین به نسل بعدی پلاستیک های ترکیبی مثل پلاستیک های پایه ذرت که در بسته بندی های مواد غذایی و کارد و چنگال سازی به کار گرفته شده، امیدوار است.
تولید این پلاستیک های «طبیعی» ضایعات سمی کمتری به همراه دارد و دورانداختن آنها راحت تر است. با این حال، آنها نیز از نظر زیست محیطی حیات پیچیده ای دارند. بسیاری از پلاستیک هایی که برچسب قابل تجزیه از لحاظ بیولوژیکی دارند، فقط در پروسه هایی که حرارت بسیار بالایی دارند از هم گسسته می شوند. اگر این پلاستیک ها را صرفاً در لا به لای کود گیاهی حیاط خانه قراردهیم یا آنها را در سطل زباله بیندازیم، مشکلی حل نخواهد شد. با این وجود، اگر بیو پلاستیک ها به شکل مطلوبی دور ریخته شوند، در مقایسه با پلاستیک های متعارف، مضرات کمتری به دنبال دارند. نسل های آتی بیوپلاستیک های ساخته شده از ضایعات کشاورزی و تولید شده با انرژی قابل بازیافت، حتی می توانند از نظر کربن، نامطلوب تر نیز باشند.
در قرن بیست و یکم، تولید  توپ بیلیاردی که از عاج مصنوعی ساخته شده باشد ـ پلاستیکی که «غیر سمی، کاملاً قابل تجزیه از نظر بیولوژیک و به سادگی قابل باز چرخه باشد» آنطور که فلاوین می گوید ـ راهی طولانی در پیش رو دارد. تحلیل گران بازار برآورد می کنند که تا بیوپلاستیک ها حتی پنج درصد بازار پلاستیک جهانی را تصرف کنند، ممکن است بیست سال دیگر راه باشد. با این حال، هرشکویتز می گوید، تقاضا و افزایش قیمت نفت، شرکت ها یی مثل «دوپوینت» و «باسف» را وادار می کند تا به دنبال یافتن آلترناتیوهایی بروند. 
«فلاوین» توضیح می دهد که کلید ماجرا این است که صرفاً بر اینکه پلاستیک های جدید به چه مصرفی خواهند رسید تمرکز نشود، بلکه باید این نکته را در نظر گرفت که وقتی آنها دور انداخته شدند، به کجا خواهند رفت.  مهندسی کردن تجزیه آنها، یکی از چالش های مهم به شمار می رود. او می گوید، ساختن پلاستیک هایی که سرنوشت غایی آنها ناپدید شدن باشد، بدون اینکه ردی از آنها باقی بماند، «یک چالش مهندسی پیچیده است که افراد بسیاری را برای سال های آتی به خود مشغول خواهد کرد و در سال های پیش رو، فرصت های شغلی زیادی را برای بسیاری از افراد  به وجود خواهد آورد.»