بهارستان؛کانون تحولات

  1. ۲ ماه،۳ هفته قبل
  2. ۰
بهارستان؛کانون تحولات
نوآوران -

 میدان بهارستان مهم ترین کانون تحولات سیاسی ایران معاصر تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی است. این تحولات در عرصه عمومی و فضاهای پیرامونی این میدان پدیدار گشته و همراه با خاطرات تلخ و شیرین بسیاری است. این مجموعه خاستگاه و جایگاه بسیاری از وقایع و شخصیت های فرهنگی، اجتماعی و دینی بوده و زمینه‌ساز تغییرات در مدیریت کلان ف کشور شده است. 

در همین میدان « عدل ظفر» شکل گرفت و مرحوم معمارباشی؛ استاد حسین لرزاده، ساختمان مجلس را بنا کرد. از همین میدان سربازان محمدعلی شاه و قزاق‌ها به فرماندهی لیاخوف روسی به مجلس شورای اسلامی حمله کردند و استبداد صغیر آغازشد. بهارستان در رویدادهای جنگ جهانگیر اول و دوم مرکز ثقل خبری بود. پایگاه هواداران و مخالفان نهضت ملی شدن نفت در همین فضا بود. ترور برخی از مهم ترین شخصیت‌های فرهنگی وسیاسی معاصر از قبیل سید حسن مدرس، ملک‌الشعرای بهار، میرزاده عشقی، یحیی واعظ قزوینی، امین‌السطان (اتابک) و عباس‌آقای تبریزی که او را به قتل رساند، محمد مسعود و حسنعلی منصور در همین پهنه روی داد؛ هر چند برخی از آنها نافرجام ماند. تعداد تشییع‌کنندگان جنازه عباس آقای تبریزی انقدر زیاد بود که به پدیده‌ای در آن دوران تبدیل شد.

افشار طوس، رییس شهربانی دولت ملی مصدق هم از پیرامون همین میدان ربوده شد. همچنین این میدان در 12اردیبهشت 1340 شاهد تجمع معلمان مدارس مختلف تهران در اعتراض به موضوع لایحه مربوط به حقوق آنها بود که وزیر فرهنگ وقت، جاهنشاه صالح در آن روز به مجلس ارائه کرد. در جریان این تجمع یکی از آموزگاران مدرسه جامی تهران به نام ابوالحسن خانعلی مورد اصابت گلوله رئیس کلانتری بهارستان قرار گرفت و کشته شد. در همان سال، معترضان به یاد کشته شدن خانعلی در روز 12اردیبهشت ، آن را به عنوان روز معلم اعلام کردند.

بعد از انقلاب و ترور شهید مرتضی مطهری در شمال بهارستان در کوچه باغ امین‌الدوله، در 12اردیبهشت 1358، روز معلم با مناسبت شهادت ایشان در تقویم‌ها ثبت و ضبط شد.

در ضلع شمالی میدان «کتابقروشی اسدی» با عنوان «المطبوعات العربیه» قرار داشت که نمایندگی ناشران مهم کتاب‌ها و مجلات عربی در ایران بود و محل آمد و شد اهل قلم از جمله احمد مهدوی دامغانی ، جلال‌الدین همایی، محیط طباطبایی، علی‌اکبر غفاری، عزیزالله عطاردی، ایرج افشار و محمد تقی دانش‌‌پژوه بود.

کتاب فروشی خیام هم کمی بالاتر قرار داشت و مرکز شعرا و ترانه‌سرایان و بزرگان موسیقی معاصر ایران از قبیل صبا، یاحقی، تجویدی، عبادی، مهرداد اوستا بامحوریت بیژن ترقی بود. بنیانگذار این انتشارات محمدعلی ترقی کتاب‌های فارسی چاپ شبه قاره را با کشتی از هندوستان به تهران می‌آورد. علاوه براین در اوایل خیابان اکباتان کتابفروشی معتبر ابن سینا قرار داشت که محل ‌آمدو شد ملک‌الشعرای بهار، رشید یاسمی، بهمنیار، سعید نفیسی، عباس اقبال و نصرالله فلسفی بود. در همین حوالی «کتابفروشی مستوفی» نیز قرار دارد که شکل و شمایل آن هنوز هم مانند سال‌های گذشته باقی مانده است. خلیل مستوفی یکی از نسخه‌شناسان و مقوم کتابخانه‌های بزرگ کشور دهه 40 و از همکاران راه‌اندازی موزه قرآن کریم بود که مغازه کوچک او نیز پاتوق بسیاری از اهل فرهنگ کشور بوده و هست.

مجموعه‌های نگارستان، نخستین آموزشگاه عالی کشور (دانشسرای عالی)، هنرستان کمال الملک، مدرسه شهید مطهری، کتابخانه‌های ارزشمند مجلس شورای ملی، سپهسالار و مجموعه ارجمند ایران شناسی (که پیشترها در کتابخانه مجلس سنای سابق نگهداری می شد)، موزه هنرهای ملی، مرکز تحقیقات و مطالعات اجتماعی و برخی از قدیمی‌ترین موسسه‌های انتشاراتی، مطبوعاتی، چاپخانه‌ ها، سینماها و تئاترهای تهران و بعضی از مجموعه‌های خصوصی در زمینه های ادب، هنر، فرهنگ و تاریخ در خیابان‌ها و کوچه‌های اطراف همین میدان نشو نما کرد.

میدان بهارستان از ضلع شرقی به یکی از مهم‌ترین راسته های فرهنگی-هنری- انتشاراتی پیوسته است. موزه هنرهای ملی که متاسفانه در این سال‌ها جابه‌جا و آسیب‌های فراوانی به آن رسید و خوشبختانه آن را دوباره به جای خود بازگرداندند، موزه ملی ایران بود، خانقاه و مقبره صفی علیشاه و خانه صبا در همین مجموعه قرار دارد و خشت به خشت و آجر به آجر آن روزگاری خاطره‌های بزرگی را رقم زده است. از کوچه‌های تاریخی میدان بهارستان کوچه نظامیه و کوچه‌های ضلع شرقی بهارستان که چیزی از آنها باقی نمانده است، محل زندگی بسیاری از نمایندگان شهرستانی مجالس سابق بود. «فتوتهامی» که عکس‌های قدیم تهران را عرضه می‌کرد، در همین محدوده خاطره‌های بسیاری از تهرانی‌ها را به ثبت می‌رساند. عروسی ناصرالدین شاه در کاخ نگارستان و میدان بهارستان برگزار شد. کافه لقانطه هم در قسمت جنوب غربی میدان قرار داشت. این کافه شعبه ای از کافه لقانطه معروف خیابان الماسیه (باب همایون) بود. در اینجا استخری که توسط درختانی سرسبز محصور شده بود قرار داشت که در تابستان ها اطراف آن را میز و صندلی می چیدند و پاتوق گروهی از نویسندگان و هنرمندان به‌ویژه «اصحاب سبعه و ربعه» بود. گفته می‌شد صنیع‌الملک غفاری در اینجا نقاشی‌هایی را به سفارش لقانطه می کشید که تابلوی صف سلام نوروز از نمونه این آثار است. هرگوشه از این میدان خاطراتی دارد. نخستین جلسات فرهنگستان اول هم به ریاست محمدعلی فروغی در کتابخانه مدرسه سپهسالار برگزار می‌شد. حلقه فضلای تهران از قبیل آقایان مجتبی مینوی، احمد آرام، احمد راد، سید عبدالله انوار، مهدی محقق، سید محمد محیط طباطبایی، مرتضی مطهری، سید علی موسوی بهبهانی، عبدالله نورانی و سید جعفر شهیدی هرهفته در روزهای چهارشنبه در همین مدرسه تشکیل می شد.

مرحوم مدرس سال‌ها نیابت تولیت مدرسه عالی سپهسالار را عهددار بود و در همانجا به موقوفات مدرسه که از زنجان تا بجنورد را در بر می گرفت، رسیدگی می کرد.