پیامدهای عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای

روابط بهتر با غرب از مسیر شانگهای

هادی آذری: در سال 1996 میلادی پنج کشور روسیه، چین، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان در شهر شانگهای پیمانی را با هدف تقویت اعتماد نظامی در نواحی مرزی خود به امضا رساندند. این پیمان در سال 2001 با اضافه شدن ازبکستان به سازمان همکاری‌های شانگهای تغییر نام داد. پذیرش چهار کشور مغولستان، ایران و هند و پاکستان در سال 2004 به عنوان اعضا ناظر، گام مهمی در راستای افزایش تاثیرگذاری این سازمان محسوب می‌شود.

  1. ۵ ماه،۲ هفته قبل
  2. ۰
روابط بهتر با غرب از مسیر شانگهای
نوآوران -

در حال حاضر این سازمان با وسعت جغرافیایی نزدیک به 37 میلیون کیلومتر مربع و جمعیت دو میلیارد و هفتصد میلیون نفری و نیز با برخورداربودن از 20 درصد ذخائر نفت جهان و حدود 50 درصد ذخائر گاز جهان، از قابلیت‌ها و پتانسیل‌های غیرقابل انکاری برخوردار است. این تاثیرگذاری تا به‌حدی بوده که برخی از این سازمان به¬عنوان «ناتوی شرق» یاد می‌کنند. اهمیت عضویت در سازمان شانگهای زمانی بیشتر مشخص می-شود که بدانیم از 680 تریلیون دلار تولید ناخالص جهانی، حدود 20 تریلیون دلار سهم اعضای این سازمان بوده و دو عضو دائمی شورای امنیت سازمان ملل در آن عضویت دارند. برگزاری اجلاس سران این سازمان که در اوایل تیرماه جاری به میزبانی ازبکستان برگزار می‌شود، می‌تواند زمینه‌ساز تحولاتی در این سازمان باشد. مدتی پیش وزیر امورخارجه روسیه از تصمیم این کشور برای طرح تبدیل ایران از عضو ناظر به عضو دائمی در نشست سران این سازمان خبر داد. وزیر امرو خارجه کشورمان نیز برای شرکت در این اجلاس عازم تاشکند خواهد شد. در همین رابطه پرسش‌هایی را با الهه کولایی، استاد علوم انسانی دانشگاه تهران، پیامدهای احتمالی عضویت دائمی ایران در این سازمان در میان گذاشتیم. از نظر این نماینده سابق مجلس شورای اسلامی، عضویت دائم ایران در سازمان همکاری‌های شانگهای می‌تواند زمینه‌ساز تعامل بیشتر کشور نه‌تنها با کشورهای عضو بلکه با کشورهای همسایه و حتی کشورهای غربی باشد.

اخیرا روسیه از عزم خود برای مطرح کردن عضویت دائم ایران در سازمان شانگهای خبر داده است. در صورت موافقت با عضویت دائم ایران در این سازمان، این مساله چه تاثیری به لحاظ دیپلماتیک برای ایران به دنبال دارد؟

موضوع پیوستن جمهوری اسلامی ایران به سازمان همکاری شانگهای که از سوی وزیر امور خارجه روسیه مطرح شده است، مساله‌ای است که از سال‌های قبل به‌صورت جدی دنبال می‌شد تا ایران بتواند همکاری‌های خود در منطقه اوراسیا را به‌شکل موثر و سازمان‌یافته‌تری دنبال کند. حضور ایران به عنوان عضو ناظر در این سازمان را از یک سو نشان‌دهنده تمایل اعضاء و هم‌چنین جمهوری اسلامی ایرانی به گسترش همکاری‌های نه تنها امنیتی، سیاسی و نظامی بلکه در همه حوزه‌هاست.  در شرایط کنونی با رفع تحریم‌ها و نخستین موفقیت های برجام، مسیر این همکاری‌ها هموار شده است. به عبارت دیگر، برداشته‌شدن تحریم‌های بین‌المللی و تسهیل بازگشت ایران به جامعه بین‌المللی این امکان را فراهم کرده که دولت روسیه نیز بتواند پیگیری برای عضویت دائم ایران در این سازمان را دنبال کند.

در صورتی که عضویت دائم ایران در سازمان شانگهای پذیرفته شود، می‌توان این ادقام را گامی در راستای موازنه‌گرایی ژئوپولتیکی تعبیر کرد. اگر ایران با اتکا به اهمیت ژئوپولتیکی خود در غرب آسیا، تاثیر توسعه روابط با کشورهای غربی و شرقی را به‌طور هم‌زمان مورد توجه قرار دهد، بدون شک این ویژگی‌های ژئوپولتیکی، منافع و مزایای بسیاری را برای مردم این به دنبال خواهد داشت. حضور جمهوری اسلامی ایران در سازمان شانگهای می‌تواند زمینه‌ساز تعامل بیشتر و سازنده‌تر نه فقط با کشورهای عضو این سازمان بلکه با همسایگان ایران در مناطق پیرامونی به ویژه همسایگان جنوبی و غربی و حتی با دیگر سازمان‌های بین‌المللی باشد.

 

گذشته از ایجاد امکان عضویت دائم، برداشته شدن تحریم را از چه لحاظ برای همکاری ایران به این سازمان مهم می‌دانید؟

 در شرایط تحریم، ایران در ارتباط با سازمان شانگهای قدرت انتخاب محدودی را اختیار داشت. ولی همان‌طور که امروز نیز شاهد آن هستیم، در صورت گسترش ارتباط و تعامل ایران با جامعه جهانی، حضور در این سازمان بیشتر می‌تواند به منافع ایران یاری رساند. البته عضویت ایران در سازمان شانگهای در صورتی می‌تواند به منافع ایران یاری رساند که مساله موازنه‌گری ژئوپولتیکی بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.

 

منظور از این موازنه‌گرایی ژئوپولیتیکی چیست؟ برای روشن شدن بحث، لطفا در این خصوص بیشتر توضیح دهید.

بحث موازنه‌گرایی ژئوپولیتیکی به موقعیت خاص جغرافیایی ایران مربوط می‌شود. درواقع ایران از این ویژگی برخوردار است که به‌صورت هم‌زمان با کشورهای غربی و شرقی (از نظر سیاسی) در جهان روابط خود را گسترش دهد. آن چه در طول سال‌های گذشته تجربه شده، بهره‌گیری کشورهای دیگر از ضدیت و تعارض ایران با غرب در تنظیم روابط خود با این کشورها بوده است. به‌ویژه در مورد اعضاء پیمان شانگهای نیز می‌توان این رویکرد را مشاهده کرد. در چنین شرایطی اگر ایران بتواند هم‌زمان هم با همسایگان شمالی و هم با کشورهای غربی، روابط سازنده‌ای را سامان دهد، در این صورت ایران از این توان برخوردار خواهد شد که بتواند بازی بهتر و پرسودتری را در جهت تامین منافع ایران انجام دهد. بر همین اساس عضویت دائمی در سازمان شانگهای می‌تواند زمینه‌ساز تنظیم روابط بهتری حتی با کشورهای اروپایی و آمریکایی شود. در این زمینه، نوع رابطه چین با این کشورها و هم‌زمان با روسیه قابل‌توجه است. ایران می‌تواند همان‌گونه که شعار انقلاب اسلامی نیز بوده، سیاست نه شرقی، نه غربی را بدون اتکا به قدرت‌های جهانی برای تامین منافع خود پیش برده و دنبال کند.

 

برخی از سازمان شانگهای تحت عنوان ناتوی شرق یاد می‌کنند که می‌تواند به نوعی احیاکننده تنش‌ها و دشمنی‌های دوران جنگ سرد باشد. با توجه به این برداشت، آیا عضویت ایران در این سازمان می‌تواند زمینه‌ساز فاصله گرفتن هر چه بیشتر ایران از غرب باشد؟

به هر حال، برخی دوست دارند از این سازمان چنین تعبیری داشته باشند. به نظر من در صورت توجه به مقوله موازنه‌گری ژئوپلیتیکی، عضویت در سازمان شانگهای نه تنها باعث فاصله گرفتن ایران از غرب نمی‌شود بلکه می‌تواند به تعامل با غرب نیز کمک کند. پیوستن به سازمان شانگهای نباید تقویت‌کننده ضدیت با غرب تصور شود بلکه می‌تواند فرصت چانه‌زنی و تعامل با غرب را بهبود بخشد.

 

آیا عضویت در سازمان شانگهای می‌تواند در رابطه با اقدامات تحریک‌آمیز کشورهای عربی از جمله شورای همکاری خلیج فارسی، ایران را در موضع قوی‌تری قرار دهد؟

در مورد کشورهای غربی نیز این مساله صادق است. در واقع، برخی کشورهایی که در همسایگی ما قرار دارند از تغییر موازنه قدرت در شرایط پسابرجام به شدت احساس نگرانی می‌کنند. بنابراین سیاست خارجی جمهوری اسلامی در جهت اعتمادسازی منطقه‌ای و توسعه روابط با همه کشورهای پیرامونی می‌تواند به برقراری صلح و ثبات در منطقه کمک کند و اجازه ندهد که کشورهای غربی و یا دیگر کشورهایی که منافع برحق مردم ایران برنمی‌تابند، با ماهیگیری از این آب گل‌آلود، زمینه تخریب این روابط را به‌دست آورند.

 

با توجه به این که کشور پاکستان نیز در ایران سازمان عضویت دارد، آیا عضویت ایران در این سازمان می‌تواند به بهبود روابط ایران و پاکستان کمک کند؟

تجربه کشورهای جهان سوم نشان داده است که این کشورها در سطح سازمان‌های منطقه‌ای کمتر توانسته‌اند به نتایج قابل‌قبول دست یابند. به عبارت دیگر اختلاف میان این کشورها بیشتر در قالب روابط دوجانبه قابل حل و فصل بوده است تا در قالب سازمان‌های همکاری منطقه‌ای. به همین دلیل به‌نظر نمی‌رسد که عضویت توامان ایران و پاکستان در این سازمان بتواند گام موثری در جهت حل و فصل اختلاف و مناقشات میان این دو کشور بردارد.

نوشتارهای مرتبط

تازه های دیپلماسی