علی بیگدلی در گفتگو با «نوآوران»

ایران قربانی اختلافات شد

هادی آذری- از حدود یک ماه پیش بحث عضویت دائم ایران در سازمان شانگهای بالا گرفت. در این میان، روسیه بارها حمایت خود از این مساله را عنوان کرد. به‌نظر می‌رسید که ایران با حمایت همه‌جانبه یکی از قدرت‌مندترین اعضاء این سازمان مشکلی برای پیوستن به این سازمان همکاری‌های شانگهای نداشته باشد.

  1. ۵ ماه،۱ هفته قبل
  2. ۰
ایران قربانی اختلافات شد
نوآوران -

برای شنیدن خبر رسمی عضویت ایران در سازمان شانگهای، همه نگاه‌ها به تاشکند دوخته شده بود. محمدجواد ظریف که با اتمام سومین تور اروپایی خود و بعد از دیدار با مقامات بلندپایه‌ای چون فرانسوا اولاند، نخست وزیر فرانسه و مارک روته، نخست‌وزیر هلند، مستقیم از لاهه روانه تاشکند شده بود، به نظر چیزی جز این انتظار نداشت. تائید عضویت ایران در سازمان همکاری‌های لاهه که ایران به‌عنوان عضو ناظر از سال 2005 درخواست عضویت دائم آن را داشته، می‌توانست دستاوردی مهم نه‌تنها برای کلیت دستگاه دیپلماسی ایران بلکه برای برجام محسوب شود. در واقع با برجام و خارج شدن نام ایران از لیست تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل، یکی از بزرگ‌ترین موانع بر سر راه پیوستن  ایران به پیمان شانگهای برداشته شد. از دیگر سو، وزارت امورخارجه و تیم مذاکره‌کننده که در ماه‌های اخیر زیر در خصوص روند اجرای برجام و پیامدهای آن ضرب منتقدین بوده است، با برگ عضویت در شانگهای می‌توانست تا حدی خود را از زیر این ضرب خارج کرده و نفسی تازه کند. 

با این حال، از پنج‌شنبه شب گمانه‌زنی‌هایی در خصوص این که عضویت دائمی ایران از دستور کار اجلاس سران سازمان شانگهای خارج شده است، در برخی رسانه‌ها انعکاس یافت. گمانه‌زنی‌هایی که با خبر ترک این نشست توسط وزیر امورخارجه کشورمان بیش از پیش قوت گرفت. هرچند بعدا عنوان شد که او جلسه را برای ادای نماز ترک کرده و ابراهیم رحیم‌پور، ماون امور آسیا و اقیانوسیه وزارت امورخارجه نیز بر آن صحه گذاشت. با این حال، برخی رسانه‌ها از جمله رویترز از مخالفت چین با عضویت ایران خبر داده‌اند. در شرایطی که هیچ خبری مبنی بر تائید عضویت ایران در این سازمان هنوز به دست نرسیده، به‌نظر آن‌چه بر روی خروجی خبرگزاری‌ها قرار گرفته چندان بی‌پایه و اساس نیست. علی بیگدلی، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه شهید بهشتی، در گفتگو با «نوآوران» به بررسی اهمیت عضویت ایران در سازمان همکاری‌های شانگهای و علل احتمال رد درخواست ایران پرداخته است.  از نظر این تحلیل‌گر روابط بین‌الملل، عضویت در سازمان شانگهای علاوه بر پیامدهای ژئوپولتیک و استراتژیک، دارای اهمیت اقتصادی بالایی برای ایران است. از نظر بیگدلی نگاه معطوف به شرق، می‌تواند رابطه سرد ایران با غرب را جبران کند.

به‌رغم این که در ماه گذشته از سوی روسیه و برخی دیگر از کشورهای عضو مکررا از تحقق عضویت ایران در این سازمان خبر می‌دادند، با این حال به نظر می‌رسد که بحث عضویت ایران از دستور کار سران اجلاس شانگهای خارج شده است. علت را در چه می‌دانید؟

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان جنگ سرد، روس‌ها پیشنهادی کردند مبنی بر این که مثلث قدرتی در این منطقه تشکیل بشود که اضلاع این مثلث عبارت بودند از روسیه، چین و هند. در آن زمان این اقدام با اتکا به جمعیت، ذخیر انرژی و قدرت اتمی این کشورها صورت گرفت تا از نفوذ آمریکا در این منطقه جلوگیری کنند. در ادامه بر این که به این پیمان قدرت بیشتری بدهند و سدی در برابر نفوذ آمریکا در منطقه آسیای میانه ایجاد کنند، تصمیم گرفتند تا کشورهای منطقه آسیای میانه را نیز به عضویت این پیمان درآورند. روسیه و چین بسیار علاقه‌مند بودند که کشورهایی مانند ایران و پاکستان نیز به عضویت این سازمان درآیند.

ولی در حال حاضر با توجه به این که شرایط نسبت به سال‌های قبل تغییر کرده، میان روسیه و چین اختلاف‌نظرهایی در خصوص عضویت کشورها در این سازمان وجود دارد. از یک سو، روسیه خیلی خود را به هند نزدیک می‌داند، در حالی که هند با چین اختلاف دارد. از دیگر سو، چین خود را به پاکستان نزدیک می‌داند. این در حالی است که روسیه با پاکستان چندان روابط گرمی ندارد. به‌همین خاطر برای این که موازنه‌ای برقرار شود، روس‌ها خیلی علاقه‌مند هستند که ایران نیز به این سازمان بپیوندد. به نظر می‌رسد که چین و هندوستان هنوز با عضویت دائمی ایران موافقت نکرده‌اند. در واقع تحقق عضویت ایران در این سازمان به‌نظر نیازمند مذاکرات حاشیه‌ای است.

اهمیت عضویت در این سازمان برای ایران را در چه می‌دانید؟

این سازمان به دلیل وسعت جغرافیایی، و جمعیتی که دربرمی‌گیرد، بسیار حائزاهمیت است. علاوه بر این، حدود 76 درصد از ذخایر انرژی دنیا در اختیار کشورهای عضو این سازمان است. حدود پنج یا شش کشور اتمی از جمله روسیه، قزاقستان، چین و پاکستان عضو این سازمان هستند که می‌تواند این سازمان را به یک قطب قدرتمند بدل کند. حتی بحث عضویت کشورهای در حال توسعه در این سازمان مطرح شده بود اما از آن جا که در این منطقه قرار ندارند، این مساله متوقف شد. قرار است این کشورهای در حال توسعه، در کنار این سازمان، یک شورای اقتصادی را تشکیل دهند که با استقبال کشورهایی مانند برزیل و آفریقای جنوبی نیز مواجه شده است.

علاوه بر این از آن‌جا که ما روابط سردی با غرب داریم، می‌توانیم با نگاه به شرق جبران ضعف رابطه با غرب را بکنیم. این نگاه معطوف به شرق برای کشور ما بسیار حائز اهمیت است. بازار وسیع و گسترده‌ی در برابر قرار دارد. مخصوصا اگر پاکستان و هند بتوانند تا حدودی اختلافات خود را برطرف کنند، بازار بسیار خوبی برای انرژی ما به‌وجود می‌آید. یکی از پیامدهای عضویت دائم ایران در این سازمان، احداث و کشیده شدن خط لوله صلح خواهد بود. علاوه بر این، تقاضا برای کالاهای تولیدی ما در منطقه افزایش خواهد یافت. هم‌چنین با توجه به این که باراک اوباما دو سال پیش در استرالیا عنوان کرد که خاورمیانه دیگر جذابیتی برای آمریکا ندارد و نگاه آمریکا بیشتر به شرق دور و کشورهایی مانند چین و ژاپن معطوف شده است، این پیمان می‌تواند در آینده با توجه به گستردگی سرزمینی چین، بسیار قدرتمند شود. بنابراین، عضویت در سازمان شانگهای علاوه بر اهمیت ژئوپولتیک و استراتژیک، برای ما اهمیت اقتصادی بالایی دارد.

اهمیت عضویت ایران برای این سازمان در چیست؟

به هر حال، ایران کشوری ثروتمند با جمعیت 80 میلیون نفری است؛ کشوری که الگوی مصرف در آن بسیار به غرب شبیه شده است. الگوی مصرف بیش از 50 درصد مردم ایران بسیار نزدیک به استانداردها و معیارهای بین‌المللی است. ایران می‌تواند برای سازمان شانگهای حکم خوان گسترده‌ای را دارد که می‌توانند از آن بهره بگیرند که این مساله به زیان غرب تمام خواهد شد. سخت‌گیری‌هایی که آمریکا می‌کند، به تقویت این پیمان از سوی روسیه کمک کرده است. در واقع قصد روس‌ها از تقویت این پیمان روس‌ها با تقویت این پیمان قصد دارند از آن به‌عنوان اهرمی برای نمایش قدرت در برابر غرب استفاده کنند.

بسیاری از این سازمان به‌عنوان ناتوی شرق یاد می‌کنند. آیا رد درخواست عضویت ایران را می‌توان به این خاطر دانست که این سازمان نمی‌خواهد خود را در تقابل با غرب قرار دهد؟

این مساله تا حدودی درست است اما مقایسه کردن سازمان شانگهای با پیمان ناتو، قیاسی مع‌الفارق است زیرا هنوز آن‌طور که باید و شاید چسبندگی و همگرایی لازم میان کشورهای عضو این سازمان شکل نگرفته است. به عبارت دیگر، تعهدی ایجاد نشده است. به عنوان مثال، اگر فرض کنیم روسیه با آمریکا وارد جنگ شوند، تعهد و تضمیمی وجود ندارد این که چین به حمایت از روسیه بپردازد. در واقع آن مقررات و تعهداتی که در ناتو وجود دارد، هنوز به آن شدت و حدت در این سازمان ایجاد نشده است.

علاوه بر این اختلافاتی میان ایران و برخی کشورهای عضو وجود دارد که از جمله موانع عضویت ایران در این سازمان، محسوب می‌شود. به عنوان مثال، حل اختلافات میان ایران و پاکستان می‌تواند زمینه را برای عضویت ایران در این سازمان فراهم کند. حتی عضویت دائمی خود پاکستان نیز به دلیل اختلافات این کشور با افغانستان و روسیه هنوز قطعی نشده است.

تحولات اخیر منطقه از جمله موضع‌گیری ایران در برابر بحرین امکان دارد که بر رد درخواست عضویت ایران تاثیر گذاشته باشد؟

نه نمی‌توان چنین امکانی را متصور بود. مساله و موضع ما در برابر بحرین بیشتر به دیدگاه منطقه‌ای ما مربوط می‌شود و اعضاء این سازمان خیلی خود را درگیر مسائل منطقه‌‌ای نمی‌کنند.

عضویت ایران در پیمان شانگهای می‌تواند دست بالاتری به ایران در مواجهه با کشورهای عربی بدهد؟

چنان‌چه با عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای موافقت شود، این مساله در درجه اول، غشاء امنیتی ما را افزایش داده و در ادامه می‌تواند ما را به یک قدرت منطقه‌ای بدل سازد.