نوذر شفیعی:

مداخله خارجی به واگرایی میان کشورهای حاشیه دریای خزر می‌انجامد.

مرد شماره یک دستگاه دیپلماسی کشور برای شرکت در اجلاس وزیران امور خارجه کشورهای حاشیه دریای خزر، روز گذشته تهران را به مقصد آستانه، پایتخت قزاقستان ترک کرد. علاوه بر محمدجواد ظریف، وزیران خارجه چهار کشور آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان و روسیه نیز برای شرکت در نشست دوروزه با موضوع دریای خزر در شهر آستانه به‌سر می‌برند.

  1. ۵ ماه قبل
  2. ۰
نوذر شفیعی
نوآوران -

این نشست که اولویت آن مسائل مربوط به رژیم حقوقی دریای خزر است، عرصه مهمی برای همکاری‌های سیاسی کشورهای ساحلی دریای خزر محسوب می‌شود. همین ماه گذشته بود که چهل و پنجمین نشست معاونان وزارت خارجه پنج کشور ساحلی دریای خزر در مسکو برگزار شد که هیات ایرانی به سرپرستی ابراهیم رحیم‌پور معاون آسیا و اقیانوسیه وزارت امور خارجه ایران در آن شرکت داشت. تدوین رژیم حقوقی جدید دریای خزر یکی از مهم‌ترین مسائل پنج کشور حاشیه این دریا پس از فروپاشی شوروی در سال 1991 بوده که تاکنون پیشرفت‌هایی در این زمینه حاصل شده است. طبق گفته ابراهیم رحیم‌پور، معاون آسیا و اقیانوسیه وزیر امور خارجه، کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر که تعدادی از این بندهای آن نیز تکمیل شده، قرار است جایگزین دو توافق‌نامه‌ای شود که در زمان شوروی تصویب شده بود. بااین‌حال، هنوز در مورد موضوعاتی چون خط مبدأ، تقسیم بستر و زیربستر دریای خزر اختلاف‌نظرهایی میان کشورهای ذینفع وجود دارد. از نظر نوذر شفیعی، عضو کمیسیون سیاست خارجی و امنیت ملی مجلس نهم، این گفته ظریف، پیامی روشن را نه‌تنها برای کشورهای حاشیه دریای خزر بلکه برای قدرت‌های فرامنطقه‌ای نیز دربردارد: این که ایران اجازه نمی‌دهد قدرت‌های خارجی برای دریای خزر تعیین تکلیف کنند. این استاد روابط بین‌الملل در گفت‌وگو با «نوآوران» بر این عقیده است که هرگونه گمانه‌زنی در خصوص سهم ایران از دریای خزر در شرایط کنونی فقط به احساسی شدن این مساله و خارج شدن آن از فضای عقلایی می‌انجامد.

وزیر امور خارجه کشورمان در راستای پیشبرد تدوین رژیم حقوقی دریای خزر به شهر آستانه سفر کرده است. اهمیت این سفر را در چه می‌دانید؟

درواقع دریای خزر از آن‌جا که یک دریای بسته است، ویژگی‌های حقوقی خاص خود را داراست. طبق توافقی که بین ایران و اتحاد جماهیر شوروی وجود داشت، این دریا به‌عنوان یک دریای مشترک محسوب می‌شد. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کشورهای جدید پا به عرصه ظهور گذاشتند که هر کدام ساختار حقوقی خاص خود را دارا هستند. از دیگر سو، دریای خزر به لحاظ استراتژیک اهمیت بالایی دارد. همه این مسائل دست‌به‌دست هم می‌دهد تا رژیم حقوقی دریای خزر با ابهاماتی مواجه شود.

در همان دوران پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، جلسات متعددی در قالب نشست سران کشورهای حاشیه خلیج‌فارس و در سطوح دیگر برای تعیین و تدوین این رژیم حقوقی برگزار شد اما در عمل به هیچ نتیجه‌ای نرسید. به عبارتی، در حال حاضر چیزی به نام رژیم حقوقی دریای خزر وجود خارجی ندارد و کشورها بر پایه همان تفکر دریای مشترک عمل می‌کنند. بهره‌برداری از دریای خزر بدون تردید، نیازمند یک رژیم حقوقی است. البته رژیم‌های حقوقی به این شکل نیستند که الزاما به‌صورت مکتوب درآیند بلکه به‌صورت عرفی نیز می‌توانند وجود داشته باشند.

گفته می‌شود که تا پیش از فروپاشی شوروی و شکل‌گیری کشورهای جدید در حاشیه دریای خزر، این دریا به‌صورت پنجاه-پنجاه بین ایران و شوروی تقسیم می‌شد. این گفته را چه حد درست می‌دانید؟

نه، این ادعای درستی نیست. دریا به‌صورت دریای مشترک استفاده می‌شده و این که فرض کنیم خط مرزی مشخصی وجود داشته که دریا را به‌صورت مساوی میان ایران و شوروی تقسیم می‌کرده، فرض درستی نیست. دریای خزر بیشتر حکم یک قلمرو مشاع را داشته است. به‌طور طبیعی، شوروی از آن‌جا که از نفوذ و توان برخوردار بوده، از دریا هم بیشتر بهره می‌گرفته است. درواقع عده‌ای عبارت دریای مشترک را به معنای سهم پنجاه-پنجاه تعبیر می‌کنند که درست نیست.

با توجه به این که در حال حاضر 5 کشور با دریا مرز دارند، عده‌ای بر این باورند که دریا باید به‌صورت مساوی بین این کشورها تقسیم شود. در دیگر سو، نظریه‌ای وجود دارد مبنی بر این که سهم هر کشور از دریا باید بر اساس مرز آن کشور با دریا تعیین شود که در این صورت سهم ایران به حدود 13 درصد می‌رسد. نظر شما در این رابطه چیست؟

بهتر است در شرایط کنونی از عدد و رقم صحبتی نشود. به نظر من، همه کشورهای حاشیه دریای خزر باید به‌ دنبال استفاده مشترک از دریا باشند.

منظورتان این است که مطرح کردن عدد، باعث ایجاد تنش خواهد شد؟

به‌هرحال، افکار عمومی در ایران نزدیک به 50 سال است که سهم ایران از دریای خزر را 50 درصد می‌داند. مطرح کردن عدد و رقم در خصوص سهم کشورها، باعث سیاسی شدن این مساله در شرایط فعلی می‌شود. تصمیم‌گیری در خصوص مساله دریای خزر و سهم کشورها از آن باید در فضایی عقلانی و به دور از احساسات صورت گیرد. به‌هرحال، شرایط جدیدی بر منطقه حاکم شده که باید متناسب با آن رفتار شود.

آیا این امکان دارد که در صورت حصول توافق، رقم و عدد دقیق سهم هر کشور اعلام نشود؟

نه، بدون شک در صورت حصول توافق، این سهم اعلام خواهد شد و هرکسی هم که این سهم را اعلام کند، مسئولیت آن را خواهد پذیرفت.

اخیرا در رامسر، نشست مشترکی میان وزرای خارجه ایران، ترکیه و آذربایجان برگزار شد. آیا این نشست می‌تواند به مساله رژیم حقوقی دریای خزر مربوط باشد؟

من زیاد این مساله را محتمل نمی‌دانم. به‌هرحال، در سال‌های اخیر عرفی خوبی ایجاد شده که سران و وزرای امور خارجه کشورها در قالب نشست‌های دوجانبه و چندجانبه در خصوص مسائل مشترک و منطقه به تبادل‌نظر می‌پردازند. البته ممکن است که در این نشست‌ها بر سر موضوعی اصلی بحث شود که بر سایر موضوعات نیز تاثیر جانبی بگذارد ولی فکر نمی‌کنم که مساله دریای خزر دستور کار آن اجلاس بوده باشد.

عضویت ایران در سازمان شانگهای را تا چه اندازه بر حل‌وفصل مساله دریای خزر تاثیرگذار می‌دانید؟

موضوعات سازمان همکاری شانگهای مسائل متعددی ازجمله امنیتی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی را در برمی‌گیرد. از دیگر سو، بسیاری از کشورهایی که دریای خزر ذی‌نفع هستند در این سازمان نیز عضویت دارند. بااین‌حال، نباید فراموش کرد بحث دریای خزر در سطح منطقه‌ای و فی‌مابین کشورهایی که در این دریا صاحب مرز هستند، باید حل‌وفصل شود. مداخل خارجی از سوی هر سازمان خارجی یا نهاد فرامنطقه‌ای، نتیجه عکس به‌دنبال خواهد داشت. لذا بحث سازمان همکاری‌های شانگهای مادامی‌که ایران عضو رسمی آن نیست، محلی از اعراب ندارد. درصورتی‌که ایران به عضویت رسمی این سازمان درآمد، این سازمان می‌تواند با فراهم کردن زمینه نزدیکی بیشتر کشورهای هم‌مرز با دریای خزر، به حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مساله رژیم حقوقی دریای خزر کمک کند.

آقای ظریف در بدو ورود به آستانه، دریای خزر را دریای صلح و دوستی خوانند که بیگانگان جایی در آن ندارند. تحلیل شما از این گفته وزیر امور خارجه کشورمان چیست؟

اصل بر این است که اختلاف در دریای خزر وجود نداشته باشد و به همین خاطر است که ما اسم این دریا را دریای صلح و دوستی می‌گذاریم. درواقع از نظر ما، دریای خزر به‌جای فصل باید ایجاد وصل بکند. نکته دوم این است که مسائل دریای خزر مربوط به کشورهای ساحلی دریای خزر است. این که یک کشور بخواهد به پشتوانه یک نیروی خارجی دیدگاه‌های خود را به دیگر کشورهای حاشیه دریای خزر تحمیل کند، نتیجه عکس خواهد داشت. هیچ کشوری نمی‌پذیرد که هر کدام از کشورهای حاشیه دریای خزر به پشتوانه یک نیروی خارجی برای این دریا تعیین‌تلکیف کند. این مداخله خارجی از سوی هر کشوری که صورت گیرد حتی اگر آن کشور آمریکا باشد، این مساله از یک‌سو، مطلقا به واگرایی منجر شده و از سوی دیگر ظرفیت‌هایی که به‌واسطه همسایگی میان کشورها ایجاد شده را از بین خواهد برد.

در سالگرد توافق تاریخی میان ایران و غرب بر سر برنامه هسته‌ای ایران هستیم. به نظر شما آقای ظریف می‌تواند مساله دریای خزر را با الگوی برجام به سرانجام برساند؟

به‌هرحال، کار دیپلماسی حل‌وفصل مسائلی ازاین‌دست است. آقای ظریف نیز از زمانی که در راس وزارت امور خارجه قرار گرفته، دیپلماسی فعالی را در دستور کار قرار داده که با موفقیت‌هایی نیز همراه بوده است. امیدوارم به‌مانند سایر موفقیت‌ها و دستاوردهای ایشان در حوزه دیپلماسی، در خصوص مساله دریای خزر نیز شاهد یک بازی برد-برد باشیم.