تحلیل آینده همکاری ایران-روسیه در سوریه

سوریه، اهرم فشار روسیه بر آمریکا در مسأله اوکراین

از زمانی که نیروهای ارتش روسیه در ماه آگوست سال 1941 در جنگ جهانی دو برای آخرین بار وارد خاک ایران شدند، 75 سال می‌گذرد تا همین چند وقت پیش، نیروی هوایی روسیه برای یک مدت زمانی کوتاه از پایگاه هوایی نوژه در همدان برای انجام حملات هوایی در سوریه و علیه مواضع داعش بهره گرفت.

  1. ۳ ماه قبل
  2. ۰
سوریه، اهرم فشار روسیه بر آمریکا در مسأله اوکراین
نوآوران -

بااین‌حال، این‌که دو طرف این دو واقعه را چگونه درک می‌کنند، کاملا متفاوت است. در حالی ایرانی‌ها ورود روس‌ها به خاک‌شان در سال 1941 را نوعی اشغال به‌حساب می‌آورند، حضور اخیر نیروی هوایی روسیه در پایگاه نوژه را نوعی «همکاری استراتژیک» می‌دانند. در 16 آگوست بود که اولین اخبار در خصوص حضور جت‌های روسی در پایگاه هوایی نوژه در استان همدان در خروجی خبرگزاری‌ها قرار گرفت. روز بعد، این مساله در مجلس شورای اسلامی ایران به بحث گذاشته شد، جایی که حشمت‌الله فلاحت‌پیشه مخالفت خود با حضور نظامی روسیه در ایران را اعلام کرد. ظرف مدت یک هفته، جت‌های روسی ایران را ترک کردند هرچند تا قبل از خروج، حملاتی را علیه موضع داعش در سوریه ترتیب داده بودند. دلیل مخالفت با عدم حضور جنگنده‌های روس در خاک ایران ساده است: این قضیه مغایر با قانون اساسی ایران است که استقرار هرگونه پایگاه نظامی خارجی در خاک این کشور را غیرقانونی می‌داند. در همین رابطه علی لاریجانی، رئیس مجلس شورای اسلامی در پاسخ به اعتراض نمایندگان عنوان کرد که هیچ پایگاه نظامی در اختیار نیروهای روسی قرار نگرفته است. درواقع، طبق گفته مقامات ایرانی، حضور جنگنده‌های روسی در خاک ایران محدود و موقتی بوده و ازاین‌رو با قانون اساسی کشور مغایرتی ندارد.

             ناهماهنگی تهران و مسکو در نحوه بازتاب همکاری

درواقع آن چه تا حدی خشم ایران را به دنبال داشت، اشتیاق روسیه برای بازتاب گسترده خبر استفاده از پایگاه ایرانی بود. درواقع این رفتار برای طرف ایرانی قابل‌هضم نبود. در یک برنامه تلویزیونی زنده، سردار حسن دهقان، وزیر دفاع ایران، این رفتار روس‌ها را «نمایشی و بی‌تعهدی نسبت به شریکشان دانست.» مشخصا، ایرانی‌ها برای علنی کردن توافق بر سر حضور جنگنده‌های روسی در ایران آمادگی نداشتند تا حدی که در آغاز ترجیح می‌دادند تا از اساس چنین توافقی را انکار کنند. با این حال، چند روز بعد از رسانه‌ای شدن این خبر، در روز 22 آگوست، بهرام قاسمی، سخنگوی وزارت امور خارجه هم‌صدا با دیگر مقامات ایرانی عنوان کرد که استفاده روس‌ها از پایگاه نوژه موقتی بوده است. این رخدادها به‌ظاهر کوچک در عمل دارای اهمیت تاریخی است: از زمان وقوع انقلاب اسلامی در سال 1979، این اولین باری است که ایران به یک نیروی خارجی اجازه حضور در خاک خود برای انجام حملات هوایی در یک کشور دیگر را داده است. بدون شک، این مساله نشان از عمق همکاری موجود میان ایران و روسیه حداقل در خصوص بحران سوریه دارد. تهران به مسکو اجازه انجام کاری را داده که تا پیش از این، به خاطر حساسیت ایران نسبت به مساله حضور و نفوذ نیروهای خارجی، امری ممنوعه محسوب می‌شد. با این حال، این اقدام از مزیت‌های استراتژیکی برخوردار است ازجمله کاهش زمان پرواز برای مورد حمله قرار دادن مواضع داعش در سوریه. این مساله به روس‌ها اجازه افزایش توان عملیاتی در سوریه را داد. علاوه بر این، این اقدام حکم نشانه‌ای از درک و توافقی عمیق‌تر دو کشور بر سر سوریه دارد.

         «محور مقاومت» تهران

وقتی بحث سیاست خارجی مطرح می‌شود، در خصوص همکاری ایران و روسیه، عوامل مختلفی را باید مدنظر قرار داد. مستحکم کردن پیوندهای نظامی میان تهران و مسکو، باوجود اختلاف‌نظرها در دیگر حوزه‌ها، به معنای آن است که این دو کشور به توافقات مهمی در خصوص سوریه دست یافته‌اند. با شروع بحران سوریه، دیدارهای دوجانبه میان مقامات نظامی دو کشور افزایش یافت. برای مثال، در این رابطه می‌توان به سفر حسین دهقان، وزیر دفاع ایران به مسکو در ماه آوریل سال جاری و هم‌چنین حضور سرگی شویگو، وزیر دفاع روسیه در ایران برای شرکت در نشست سه‌جانبه با حضور همتای سوری‌شان در تهران بود. در واقع، پایگاه نظامی نوژه با هدف حمله به مواضع دولت اسلامی در سوریه در اختیار نیروی هوایی روسیه قرار گرفت. همه این مسائل نشان می‌دهد که تهران و مسکو به خاطر اهداف مشترکی که در سوریه و به‌طور کل در خاورمیانه، به دنبال افزایش همکاری‌های‌شان در خصوص بحران سوریه‌اند که ازجمله این اهداف مشترک می‌توان به شکست گروه‌های افراط‌گرا و رادیکال در سویه و هم‌چنین مقابله با گسترش نفوذ غرب در منطقه اشاره کرد.

با این حال، ایران در همکاری با روسیه در مساله سوریه، اهداف خود را در سطوح متفاوتی دنبال می‌کند. در کوتاه‌مدت، هدف ایران جلوگیری از افزایش و تشدید بی‌ثباتی در این کشور و امن نگه‌داشتن مرزهای غربی خود است. اشغال برخی از مناطق عراق توسط داعش و نزدیک شدن این گروه‌های تروریست به مرزهای ایران، نیروهای نظامی ایران را در حالت هشدار و آماده‌باش دائم قرار داده است. ازجمله اهداف بلندمدت ایران می‌توان به گسترش نفوذ منطقه‌ای ایران و حفظ توازن منطقه‌ای در میان نیروهای منطقه‌ای ازجمله عربستان سعودی و ترکیه اشاره کرد. تنش دیرینه میان ایران و عربستان سعودی بر هیچ‌کس پوشیده نیست ولی ایران از درگیری مستقیم با ریاض یا دیگر کشورها اجتناب می‌کند. در چنین شرایطی، همکاری‌های نظامی گسترده‌تر میان ایران و مسکو، به معنای حفظ و تقویت «محور مقاومت» است.

         بازی روسیه با قدرت‌های بزرگ

مسکو در همکاری‌اش با ایران در قابل سوریه، دو دسته اهداف بلندمدت و کوتاه‌مدت را دنبال می‌کند. ازجمله اهداف کوتاه‌مدت روسیه را می‌توان به تلاش این کشور برای تغییر دادن موازنه قدرت در میدان نبرد به‌منظور بالا بردن قدرت چانه‌زنی‌اش اشاره کرد. با توجه به تداوم بحران در اوکراین، گشایش یک جبهه دیگر که دیگر بازیگران به‌خصوص ایالات‌متحده حضور گسترده‌ای دارند، می‌تواند قدرت چانه‌زنی مسکو با واشنگتن بر سر اوکراین را افزایش دهد. هم‌چنین روسیه به نظر در مورد همکاری با ایران در خصوص سوریه، دو هدف بلندمدت را دنبال می‌کند. از منظری ژئوپلیتیک، امکان دستیابی به دریای سیاه بعد از ضمیمه کردن کریمه بدون دسترسی آزادانه به دریای مدیترانه ارزش چندانی نخواهد داشت. پایگاه دریایی روسیه در تارتوس در کنار پایگاه‌های این کشور در دریای سیاه، به این کشور یک مزیت ژئوپلیتیک خاص می‌بخشد. با این حال، در صورت سقوط بشار اسد در سوریه، روسیه به‌سختی بتواند به این دو هدف دست یابد.

دومین هدف بلندمدت روسیه را باید استراتژی این کشور برای بدل شدن به یک قدرت بزرگ منطقه‌ای دانست. حضور نظامی روسیه در سوریه را می‌توان اولین عملیات نظامی این کشور خارجی از همسایگی نزدیک‌اش (ازجمله اوکراین و گرجستان) پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی دانست. گسترش شعاع مداخله سیاسی و نظامی بدون دستاورد سیاسی، بی‌ارزش و بی‌نتیجه است. بنابراین، در این مورد به‌نظر می‌رسد که روسیه قصد دارد تا از طریق نمایش قدرت در فراسوی مرزهای خود، بار دیگر موقعیت و جایگاه یک ابرقدرت را به‌دست آورد. همکاری با ایران به‌عنوان کی بازیگر منطقه‌ای و ستون فقرات «محور مقاومت» در اینجا نقش بسیار مهمی ایفا می‌کند. چند روز بعد از انتشار گسترده اخبار حضور جنگنده‌های روس در پایگاه نوژه، علی شمخانی، دبیر شورای امنیت ملی، با استراتژیک خواندن رابطه ایران و روسیه، بر همکاری دمشق، مسکو و تهران در مبارزه با گروه‌های تروریستی در سوریه تاکید کرد. با توجه به افزایش قدرت مانور روسیه در مذاکره با بازیگران منطقه‌ای، به‌نظر می‌رسد که همکاری میان ایران و روسیه در قبال سوریه هم‌چنان ادامه یابد. ایران نیز به‌منظور حفظ منافع و دامنه نفوذ هم‌چنان عملیات نظامی محدود خود در سوریه را با همکاری نیروهای سوری و عراقی ادامه خواهد داد. در این میان، مسکو و تهران در دیدارهای آتی خود باید در خصوص این‌که چطور می‌خواهند این همکاری را به جهان نشان دهند، به توافق برسند.