پروفسور علی‌اکبر فرهنگى در گفت‌و‌گو با نوآوران:

تبحر در ارتباطات غیرکلامى از مهم‌ترین دلایل توفیق تیم‌هسته‌اى ایران بود

پروفسور علی‌اکبر فرهنگی در سال ۱۳۲۱ در شهر طالقان دیده به جهان گشود.

  1. ۳ هفته،۴ روز قبل
  2. ۱
فرهنگی
نوآوران -

 وی از آغاز جوانی به مطالعه و تحصیل در رشته‌‌های گوناگونی وارد شد و از دانش و ادبیات گرفته تا علوم دینی و سپس زبان، مدیریت، جامعه‌شناسی، اقتصاد و ارتباطات را مطالعه و تحصیل کرد و در دو زمینه متفاوت، دو دکترا و یک فوق‌دکترا گرفت.

وی در زمینه ارتباطات، آثار «ارتباطات انسانی» و «ارتباطات غیرکلامی» را برای اولین‌بار در زبان فارسی پدید آورد که سال‌هاست متن درسی دانشگاه‌های مختلف ایران است.

آثار به جای مانده از علی اکبر فرهنگی در زمینه‌های ارتباطات و مدیریت شامل ده‌ها جلدکتاب و مقاله‌ است. برخی از آثار وی عبارتند از:

ـ تکنولوژی و تکامل فرهنگی

ـ اصول مدیریت (2 جلد) ترجمه با آقایان دکتر طوسی، علوی و مرحوم دکتر مهدویان مرکز آموزش مدیریت دولتی

 ـ ارتباطات انسانی

ـ مدیریت بازار (مدیریت بازاریابی)

ـ ارتباطات غیرکلامی: هنر استفاده از حرکات و آواها

ـ تنش در محیط کار: شناخت استرس‌های شغلی و شیوه‌های عملی مقابله با آن‌ها

ـ مدیریت تغییر وزارت معادن و فلزات 1373

ـ مدیریت تحقیق و توسعه

از سوابق خدمات آموزشی او می‌توان به استادیار مدعو مدرسه عالی بازرگانی، استادیار تمام‌وقت مدرسه عالی مدیریت گیلان، مدرس دانشگاه اوهایو در دروس ارتباطات انسانی، اولین استاد دانشکده مدیریت دانشگاه تهران پس از انقلاب نام برد.

دکتر علی اکبر فرهنگی در سال 1384 به دریافت جایزه چهره ماندگار جمهوری اسلامی ایران در رشته مدیریت نائل شد.

امروز نیز قرار است کتابی تحت عنوان «ارتباطات غیرکلامی» تألیف پروفسور دکتر علی‌اکبر فرهنگی در فرهنگسرای رسانه رونمایی شود. در همین خصوص گفت‌و‌گویی با پدر مدیریت رسانه در ایران داشتیم که از نظر مخاطبان گرامی می‌گذرد.

   در ابتدا تعریفی از ارتباطات غیرکلامی بفرمایید.

ارتباط غیر کلامی عبارت است از کلیه آواها، حرکات و رفتارهایی که دارای پیام هستند و بین پیام فرست و گیرنده پیام مرسوم است.

   آقای دکتر درخصوص ضرورت تألیف کتاب «ارتباطات غیرکلامی» بفرمایید.

ضرورت اولیه کتاب همان‌طور که در مقدمه هم آورده‌ام در ادامه کتاب اول من است که سال 1370 تحت عنوان «ارتباطات غیرکلامی: هنر استفاده از حرکات و آواها» تألیف کردم.

ضرورت تألیف این کتاب را به تدریج طی سال‌های متمادی که فعالیت مشاوره‌ای در سازمان‌های صنعتی و دولتی انجام می‌دادم پی بردم و متوجه شدم که جای چنین کتابی واقعاً خالی است و نیاز به آن داریم. به این ترتیب به فکر تألیف کتابی در زمینه «ارتباطات غیرکلامی» افتادم. در نسخه اول این کتاب عجله و شتابی در کار بود و من سعی کردم که کتاب را زودتر به پایان برسانم از این‌رو بسیاری از موضوعات را نتوانستم مطرح کنم. به این ترتیب در نسخه دوم مفصل‌تر و مبسوط‌تر و با علم به این‌که بیشتر رویکرد سازمانی دارد، به آن‌ها پرداختم.

در واقع اشخاصی که در ابعاد مختلف اداره سازمان‌ها و جلسات را برعهده دارند و فراگیری روش‌های مذاکره برایشان امری ضروری است به این کتاب نیاز خواهند داشت. بخش عمده ضرورت تألیف چنین کتابی به این دلیل است که ما شاهد عدم توجه مردم به ارتباطات غیرکلامی هستیم و افراد آن‌طور که باید و شاید پی به این علم نبرده‌اند. در نتیجه به فکر تألیف چنین کتابی افتادم. این کتاب حاصل 500 الی 600 صفحه یادداشت‌های من بود که آن‌ها را تدوین و به صورت کتاب تألیف کردم.

دلیل این‌که این کار به این صورت انجام شد بیشتر به این خاطر بود که بتوانم کار نسبتاً ساده ولی در عین حال کامل را ارائه دهم. بنابراین لاجرم خیلی وارد جزئیات نشدم.

ارتباطات غیرکلامی در کشور ما متأسفانه ناشناخته است و البته در غرب هم سابقه خیلی طولانی ندارد یعنی معمولاً اگر قصد داشته باشید طول یک نظم خاص علمی را از نظر زمانی محاسبه کنیم باید به نخستین آثاری که در آن زمینه تألیف شده است، مراجعه کنیم. به عنوان نمونه درخصوص شعر از زمان ارسطو کتاب‌هایی در این زمینه نوشته شده بنابراین می‌توان گفت که فن بلاغت سابقه دیرینه دارد اما ارتباطات غیرکلامی اولین کتابی که در موردش نوشته شده است مربوط به اواخر سال‌های 1960 توسط آلبرت‌محرابیان و برد لیسن نوشته شد.

آلبرت محرابیان تقریباً در این زمینه پیشتاز است. او اولین استادی است که کتاب ارتباطات غیرکلامی را نوشته و این کتاب در سال‌های 1966 یا 1967 چاپ شد. او در دانشگاه برکلی تدریس می‌کرد و بازنشسته شد. آلبرت محرابیان اولین کتاب را در این زمینه نوشته است و هنوز در قید حیات است بنابراین می‌توانیم نتیجه بگیریم که رشته جدیدی است اما این سوال مطرح است که کابرد این رشته در کجاست؟ در پاسخ باید گفت در تمام فراگردهای ارتباطی چه به صورت چهره‌به‌چهره و چه به صورت ارتباطات از راه دور ارتباطات غیرکلامی مطرح است و در سال‌های اخیر در ارتباطات سیاسی و ارتباطات میان فرهنگی بسیار زیاد مورد استقبال قرار گرفت. به این دلیل که مدیران در ارتباطات سیاسی به این نتیجه رسیده‌اند که بسیاری از مسائل از طریق حرکات کشف می‌شود.

محرابیان ارتباطات غیرکلامی را از همان ابتدا به دو بخش تقسیم کرد. او معتقد است که ارتباطات بر دو قسم طبیعی و قراردادی استوار است. پس وقتی صحبت از کدهای غیرکلامی می‌کنیم دو دسته از کدها برای ما مطرح خواهد بود. کدهای طبیعی و کدهای قراردادی. کدهای طبیعی معمولاً اعمالی است که از ما سر می‌زند. به عنوان نمونه اگر کنارمان بادکنکی را بترکانند قطعاً ناخودآگاه حرکتی از خود بروز می‌دهیم و آن حرکت دال بر ترس ماست. پس تعدادی از حرکات، حرکات طبیعی است و بسیار ارزشمند است چون از طریقش بسیاری از مسائل را کشف می‌کنیم و دیگر لزومی ندارد که ترس را بیان کنیم از رنگ رخسار و کشش عضلات متوجه ترس افراد می‌شویم.

از رستنگاه مو تا حنجره ما 94 عضله وجود دارند که این عضلات با احساسات و عواطف خاصی که بر ما حاکم می‌شوند یک سری از پیام‌ها را به ما می‌دهند. بنابراین شما می‌بینید که برخی چهره‌ها به هم ریخته،‌ بشاش و مبهم است. همه این عوامل کدهایی است که فرستاده می‌شود و فرد این پیام را می‌دهد.

محرابیان اعتقاد دارد اگر کسی به این پیام‌ها توجه کند چه بسا بسیاری از مکنونات درونی انسان‌ها را فقط با نگاه کردن به چهره افراد می‌تواند کشف کند.

انسان‌ها معمولاً نمی‌توانند احساساتشان را پنهان کنند البته او سه طبقه سیاستمداران، بازیگران حرفه‌ای و پوکربازها را منفک می‌کند و معتقد است که از این قاعده مستثنی هستند. بقیه آدم‌ها معمولا نمی‌توانند کنترلی روی عضلات چهره‌شان داشته باشند.

در این کتاب چنین عنوان شده است که لزومی ندارد مدیر از کارمندش بپرسد که ناراحت است یا خیر. چراکه از روی چهره‌اش می‌تواند به حالات او پی ببرد و بعضاً با ورود یک رئیس به محیط کار او به راحتی می‌تواند درک کند که فضای حاکم بر تحریریه چیست. این یک عمل غیرکلامی است که مدیر از این طریق می‌تواند متوجه ناراحتی و یا خوشحالی کارمندانش شود.

زبان غیرکلامی خودش زبان گویایی است که به راحتی می‌توانید از طریق آن به مکنونات درونی افراد پی ببرید.

علاوه بر عضلات، چشم‌ها نیز بسیار حائز اهمیت است. نگاه افراد گویای احساسات درونی آن‌هاست. یکی از بخش‌های ارتباطات غیرکلامی نگاه است. بخش‌های مربوط به حرکات، نگاه، دیدار و آواها و تن صدا همه این‌ها کد و درواقع زبانی است که به کار می‌گیریم و از طریقش به بقیه پیام می‌دهیم.

در کارهای مشاوره‌ای که انجام می‌دادم متوجه شدم که اکثر مدیران به این ارتباطات غیرکلامی بی‌‌توجه هستند و درحقیقت از نعمتی که به رایگان در اختیارشان قرار گرفته است محروم هستند و با خواندن این کتاب حساس خواهند شد البته باید در این زمینه تمرین کنند.  

   ما منتظر جلدهای دیگری از کتاب شما باشیم؟

بله ـ این احتمال وجود دارد. ممکن است در زمان مناسب‌تری یادداشت‌های کامل‌تری را ارائه کنم.

    به بحث نگاه بپردازیم. اشاره‌ای کردید به پیام‌هایی که از طریق نگاه منتقل می‌شود. در این رابطه ما را از نظرات ارزشمندتان بهره‌مند می‌فرمایید.

نگاه بیانگر بسیاری از مسائل است. حتی می‌توان گفت در حالت‌های خیلی حرفه‌ای مردمک چشم افراد نیز پیام می‌دهد. در کتاب ارتباطات غیرکلامی به این اشاره کردیم که گروهی از مشاوران مدیریت از آمریکا که به آسیای جنوب شرقی مسافرت می‌کردند در آن کشورها هنگام بازگشت غالباً برای خانواده‌هایشان سنگ‌های گرانبهایی مثل یاقوت و زمرد را خریداری می‌کردند. بعد از مدتی با تعجب می‌دیدند که فروشندگان این سنگ‌های قیمتی که اکثراً چینی‌تبار بودند،‌ متوجه علاقه آن‌ها به سنگ‌های قیمتی می‌شدند. به عنوان نمونه20 سنگ قیمتی را مقابل مشتریان می‌گذاشتند و می‌فهمیدند که مشتری به کدامیک بیشتر علاقه دارد و استراتژی فروششان را روی آن می‌گذاشتند.

یک استاد ارتباطات که به این سرزمین‌ها سفر کرد موفق شد علت را کشف کند. او متوجه می‌شود که دکوراسیون این جواهرفروشان بسیار شبیه هم و تقریباً یکنواخت است و نوری از پشت سر این‌ها می‌تابد و مستقیم بر چهره خریدار می‌افتد و پیشخوان نیز جلویشان است و وقتی که خریداران جعبه سنگ‌های قیمتی را می‌خواهند باز کنند با طمأنینه خاصی و آرام‌آرام باز می‌کنند و در آن هنگام دقیقاً به چشم خریدار خیره می‌شوند.

بدون هیچ‌گونه اشتباهی در مورد کسانی که عنبیه چشمشان آبی، سبز و روشن است اشتباه نمی‌کنند اما درمورد آن‌هایی که عنبیه مشکی است گاهی اشتباه می‌کنند متوجه می‌شود که هر چه است مربوط به عنبیه است و دقت می‌کند می‌بیند مردمک چشم است آن‌چه که نظر ما را جلب می‌کند معمولاً مردمک چشم بیشتر باز می‌شود بنابراین به این نتیجه رسیدند که مردمک چشم هم پیام می‌دهد مهم این است که بتوانیم این پیام را دریافت کنیم.

بعدها وقتی که مشغول مطالعه این مسائل شدم متوجه شدم که در بسیاری از کشورهای دموکراتیک غربی پلیس و قاضی برای اعتراف گرفتن از مجرمان از این تکنیک استفاده می‌کنند.

در دانشکده‌های حقوق آمریکا درس ارتباطات غیرکلامی تدریس می‌شود در حالی که در ایران تصور می‌شود که فقط نیاز رشته ارتباطات است.

به همین دلیل نام کتاب اولم را «هنر استفاده از حرکات و آواها» گذاشتم.

   اشاره‌ای به کدهای قراردادی کردید، در این خصوص نیز برای ما صحبت می‌فرمایید.

کدهای قراردادی در بسیاری از کشورها نسبی است. علامت‌ها در کشورها به صورت قراردادی و مبتنی بر فرهنگ آن کشورهاست. به عنوان نمونه ممکن است علامتی در فرهنگ غرب بسیار خوب باشد اما در فرهنگ ایران ناپسند باشد.

در مجموع می‌توان گفت تعدادی از پیام‌ها قراردادی و برخی دیگر طبیعی است.

   درخصوص بخش‌‌های مختلف کتاب ارتباطات غیرکلامی بفرمایید. بیشتر چه مباحثی در این کتاب مورد توجه قرار گرفته است؟

در بخشی از این کتاب به مبحث حرکات، اندام‌ها و درواقع ژست‌های افراد پرداخته شده است. به عنوان نمونه در این کتاب به مسائلی از این قبیل که قرار گرفتن انگشت روی بینی، گرفتن چانه با انگشتان و بالا گرفتن انگشت اشاره در فرهنگ‌های مختلف چه پیامی دارند.

تماس‌های چشمی و اشارات نیز از جمله ارتباطات غیرکلامی است که در این کتاب بخشی به آن اختصاص داده شده است. محققان بررسی کرده‌اند که بیش از 70 درصد پیام‌ها را از طریق چشم دریافت می‌کنیم. در حالی که توده مردم تصورشان این است که از طریق زبان و گوش دریافت می‌کنند.

همچنین بخشی از کتاب به وضعیت ظاهر و نحوه استفاده از اشیا اختصاص دارد. همان‌طور که می‌دانید در فرهنگ ما شکل ظاهری بسیار حائز اهمیت است. وقتی در محیط‌های عمومی به سر می‌بریم به خوبی می‌توانیم حدس بزنیم که مشرب فکری اشخاص چیست.

تن صدای افراد از دیگر مباحث ارتباطات غیرکلامی است. به عنوان نمونه افراد در هنگام عصبانیت صدای بلندتری دارند و در حالت معمولی زیر و بم صدا چندان محسوس نیست.

همچنین در کتاب ارتباطات غیرکلامی بخشی به کیفیت صدا اختصاص دارد. مثلاً معمولاً در دیدار با دوست صمیمی‌مان خیلی دقت نمی‌کنیم که صدا چطور باشد اما اگر در کنگره‌ای قصد ارائه گزارش داشته باشیم قطعاً تن صدایمان متفاوت خواهد بود. در کل از روی صدا می‌توان فهمید که مخاطب در چه وضعیتی است.

همچنین به فاصله قرارگیری افراد در این کتاب پرداخته شده است. برای نمونه فاصله صمیمانه بین افراد بین یک تا 15 سانتی‌متر است. بین 45 تا 75 سانتی‌متر یک فاصله اجتماعی است و فاصله عمومی نیز بالای هفت‌متر و نیم است. این فواصل در فرهنگ‌های انگلیسی یا آمریکایی شکل گرفته است اما در فرهنگ مردم خاورمیانه به این صورت نیست و افراد در فاصله کمتری با هم ارتباط برقرار می‌کنند.

   آقای دکتر مخاطب کتاب شما بیشتر چه قشری خواهند بود؟

ارتباطات غیرکلامی نوعی مهارت است برای مدیران و همه افرادی که با توده مردم سرو‌کار دارند.

بیشتر مدیران به این کتاب نیاز خواهند داشت اما در حقیقت می‌توان گفت مباحث ارتباطات غیرکلامی نیاز همه اقشار است حتی یک پدر وقتی می‌خواهد بداند که بر فرزندش چه می‌گذرد نیازمند مهارت‌های ارتباطات غیرکلامی است.

   همه مردم چنین تصور می‌کنند که می‌توانند به راحتی افراد را روانشناسی کنند اما وقتی که با علم روانشناسی آشنا می‌شوند متوجه می‌شوند که آنچه می‌دانند بسیار متفاوت از علم روانشناسی است. درخصوص اهمیت موضوع و آنچه که توده مردم درباره ارتباطات غیرکلامی فکر می‌کنند، توضیح بفرمایید.

ارتباطات غیرکلامی سهل و ممتنع است. سهل بودنش از این جهت است که اکثر مردم فکر می‌کنند به این علم واقف هستند و ممتنع بودنش از این جهت است که ظرایف بسیاری دارد و در عین حال حائز اهمیت است. همین موضوع کار را سخت می‌کند. چراکه ممکن است مخاطب با اعمال و حرکاتش ما را گمراه کند. علاوه بر این برخی حرکات در فرهنگ‌های مختلف نیز متفاوت است.

   در مقوله ارتباطات غیرکلامی که بین‌المللی‌تر و مرسوم‌تر است و افراد غیر هم‌زبان صحبت‌های یکدیگر را متوجه نمی‌شوند اما تمسخر و تحسین و خشنودی را متوجه می‌شوند. اگر به این مسائل جنبه علمی دهیم و بیشتر در جامعه اشاعه دهیم این آگاهی از علم ارتباطات تا چه حد می‌تواند به درک و فهم مردم دنیا کمک کند؟

با وقوف به قوانین قراردادی بهتر می‌توانیم با شهروندان سایر ممالک ارتباط برقرار کنیم. خشم، عصبانیت و خشنودی و احساساتی از این قبیل به راحتی بیانگر حالات درونی افراد نسبت به یکدیگر است.

   آیا ارتباطات غیرکلامی در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود؟

ارتباطات غیرکلامی در برخی از دانشکده‌های هنر ایران تدریس می‌شود. دانشکده‌‌های ارتباطات نیز بخشی از آن را مورد تدریس قرار می‌دهند اما در دانشکده‌های حقوق آمریکا، ارتباطات غیرکلامی جزئی از دروسی است که تدریس می‌شود اما هنوز به عنوان یک رشته خاص مطرح نیست.

   موضوع جالب برای مردم اعمال ظریف و کری در مذاکرات اخیر شش کشور با تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای ایران بود که به وضوح ارتباطات غیرکلامی را می‌توان در رفتار و حرکاتشان دید. در این خصوص صحبت می‌فرمایید.

در مذاکرات اخیر تیم مذاکره کننده هسته‌ای ایران ارتباطات غیرکلامی بسیار زیاد موردتوجه قرار گرفت و همین موجب شد مردم بیشتر به این موضوع توجه کنند.

در مذاکرات اخیر تیم هسته‌ای ایران بسیار حرفه‌ای‌تر از قبل رفتار شد. بسیاری از حرکات ظریف و کری را مردم مورد تفسیر قرار دادند. من به عنوان یک ایرانی از اعمال و حرکات ظریف و نوع برخورد او افتخار کردم. درحقیقت می‌توان گفت ظریف می‌دانست که چه می‌کند. به نظر من ظریف، عراقچی، ‌تخت‌روانچی و صالحی از نظر ارتباطی در سطح بالا و مسلط به فرهنگ آمریکا بودند. شناخت فرهنگ و تنظیم اعمال و حرکات متناسب با آن بسیار مهم است. ضمن قدردانی و تشکر از زحمات تیم‌های مذاکره کننده پیشین می‌توان گفت که آن‌ها شناخت کافی از فرهنگ غرب نداشتند. درحقیقت برای مذاکرات باید افرادی که با فرهنگ کشور دیگر آشنا هستند اعزام شوند.

   آقای دکتر به عنوان سوال پایانی از رسانه‌ها در خصوص ارتباطات غیرکلامی چه انتظاری دارید؟

رسانه‌های صوتی و تصویری باید مجریان خوب و آگاه به علم ارتباطات غیرکلامی پرورش دهند. در مدیریت تئوری سیستمی داریم مبنی بر این‌که اگر ورودی و خروجی سیستم یکسان باشد سیستم برای مدت‌ها می‌تواند همین طور باقی بماند. مجریان تلویزیون نباید طوری جهت‌دار رفتار کنند که مخاطب متوجه شود. از این‌رو می‌توان گفت ارتباطات غیرکلامی بسیار مورد نیاز رسانه‌های صوتی و تصویری قرار می‌گیرد.