گزارش نوآوران از سفر اردوغان به روسیه

سلطانی که در برابر تزار زانوزد

در تاریخ 24 ماه نوامبر سال 2015 میلادی یک فروند جنگنده سوخو 24 نیروی هوایی روسیه توسط جنگنده های اف 16 ترکیه بر فراز سوریه و در نزدیکی مرز با ترکیه هدف قرار گرفته و سرنگون شد.

  1. ۳ ماه،۳ هفته قبل
  2. ۲
سلطانی که در برابر تزار زانوزد
نوآوران -

یکی از دو خلبان این جنگنده کشته شد و دیگری توانست خود را به روسیه برساند.

خلبانی که از این حادثه جان به در برده بود اعلام کرد که هیچ هشداری از جانب نیروی هوایی ترکیه مبنی بر عبور از حریم هوایی این کشور صورت نگرفته است اما مقامات ترکیه طی چندین ماه گذشته همواره اصرار داشتند که به جنگنده روس هشدار دادهاند.

این اتفاق تبدیل به نقطه عطفی در روابط نه چندان حسنه دو کشور شد. پیشتر و در جریان بحران سوریه، دو کشوربا وجود ارتباطات دیپلماتیک معمول روابط خوبی با یکدیگر نداشتند، تا جایی که در آستانه سرنگونی هواپیمای روسی، جنگ لفظی میان دو کشور به نسبت شدید شده بود.

از این رو در جریان ماجرای هواپیما بلافاصله روابط دو کشور تیره شده و مقامات روس خواستار عذرخواهی مقامات ترکیه و پرداخت غرامت شدند اما ظرف چند ماه پس از این حادثه مقامات ترکیه به هیچ عنوان زیر بار عذرخواهی نمیرفتند. همین امر نیز باعث شد تا روسیه تحریمهایی را علیه ترکیه اعمال کند. با این حساب بسیاری از ناظران واکنش روسیه را آنچنان که انتظار میرفت ارزیابی نکردند.

اکنون و پس از گذشت بیش از یک ماه از عذرخواهی رسمی اردوغان از پوتین، سلطان اردوغان- لقبی که مخالفان و منتقدان به او دادهاند- با سفر به روسیه به دیدار پوتین رفته تا نه تنها رابطه ترکیه با روسیه را احیا کند بلکه در چارچوب تلاش برای اثرگذاری بر بحران سوریه آن را قوام بخشد.

در مدت زمانی که تنش میان دو کشور در جریان بود مسأله صادرات گاز روسیه به اروپا و توریسم از جمله ابزارهای اصلی روسیه برای فشار به ترکیه بود. ضمن آنکه ورود رسمی روسیه به جنگ سوریه و حملات سنگین جنگنده‌‎های این کشور به مواضع داعش و جبهه النصره در حمایت از ارتش سوریه و نیروهای مقاومت، ترکیه به رهبری اردوغان را دچار واهمه از برگشت نتایج اقدامات این کشور در سوریه به درون ترکیه کرد. حملات تروریستی و انفجارهای پی در پی در شهرهای ترکیه این ترس را در جان مقامات ترکیه بیشتر کرد اما زلزله اصلی ناشی از کودتای نافرجام در ترکیه بود. اردوغان در پی کودتای نافرجام خود را در حلقه محاصره انبوهی از بحرانهای داخلی و منطقهای یافت که هر روز تنگتر میشد. اردوغان برای شکست این حلقه نیاز به یاری جستن از یک قدرت فرامنطقهای داشت. چه آمریکا در کودتای نافرجام ترکیه دخیل بوده باشد و چه نه، اردوغان انگشت اتهام را متوجه آمریکا کرد. فارغ از تمام انتقاداتی که به او وارد است و تمام اشتباهات ریز و درشتی که مرتکب شده ، او رئیس جمهوری زیرک است؛ اردوغان که در جریان سرنگونی هواپیمای روسیه دچار خطای محاسبه شده بود؛ اکنون سعی دارد در انتخاب میان بد و بدتر ، گزینه «بد»، یعنی روسیه را انتخاب کند و از این طریق سعی در جبران خطای خود کند. به نظر می رسد عدم واکنش مورد انتظار از پوتین در جریان سرنگونی هواپیما، ناشی از پیش بینی او از شرایط امروز بوده است.

در حال حاضر هرگونه تلاش برای ارزیابی تأثیرات دیدار پوتین و اردوغان زودهنگام است. اما دلایل وقوع این دیدار را بدین شرح میتوان برشمرد:

پس از حملات سنگین روسیه مواضع داعش، گروههای تکفیری مسلح در این کشور از منظر روانی در موضع ضعف قرار گرفتهاند. این احتمال میرود که اردوغان با این حرکت قصد تزریق اعتماد به نفس به گروههای مخالف اسد در سوریه باشد. برخی   کارشناسان داخل روسیه این موضوع را به سفر ولادیمیر پوتین به تهران مرتبط دانسته و آن را اقدامی واکنشی نسبت به عمیقتر شدن ائتلاف تهران-مسکو ارزیابی کردهاند.

از سوی دیگر انباشت مناسبات اقتصادی میان روسیه و ترکیه، طی مدتزمانی چند دههای راه را برای جایگزین ساختن کشورهای دیگری به عنوان شریک اقتصادی برای ترکیه نامقدور ساخته و در پی تنش مسکو-آنکارا، اقتصاد ترکیه آسیب فراوانی دید. روسیه بازار مواد خام ترکیه و مقصد گردشگرانی است که بیشترین سهم را در صنعت توریسم این کشور دارند. روسیه به سرعت در پی جایگزینی کشور دیگری به جای ترکیه به عنوان کریدور صادرات گاز به اروپا برآمد. صد البته کم شدن رابطه اقتصادی تاثیر مستقیم بر صادرات روسیه نیز داشت و این کشور  در سال 2015 نسبت به سال 2013 افت شدیدی در حوزه صادرات داشته است.

پس از حملات پی در پی انتحاریترکیه خطر تروریسم را بیخ گوش خود یافت. مشخص شده است عاملان حمله به فرودگاه استانبول ماهیت چچنی و ازبک داشتهاند و از این نظر روسیه میتواند کمک کننده ترکیه  باشد.

اما شاید بتوان مهمترین دلیل و انگیزه اردوغان برای احیای رابطه از دست رفتهاش با روسیه را در هراس ناشی از اقدامات مسکو برای مسلح کردن کردها و حمایت سیاسی از آنها در راستای مبارزه با دولت ترکیه و فشار بر آنکارا دانست.

آنچه ترکها نگران به وجود آمدن و گسترش آن هستند، تشکیل یک محور کردی از سوریه تا دریای مدیترانه و به تبع ترکیه است. ترکیه معتقد است که ظهور جریان تازه کردی موجب تشدید بحرانهای منطقه که اکنون دامن ترکیه را گرفته، میشود و دستیابی احتمالی کردهای سوریه و ترکیه به سلاحهای روسی ترکیه را به بحرانی از جنس سوریه دچار میسازد.