هراس زودگذر

زلزله فیروزکوه، هراس از زلزله تهران را زنده کرد

جمعه گذشته شهرستان فیروزکوه از توابع تهران در یک بازه زمانی چهارساعته، شش بار لرزید. لرزش‌هایی که هرچند شدتی نداشتند اما بار دیگر هراس از زلزله بزرگ در تهران را در دل مردم و مسئولین زنده کرد. برای بار چندم بحث تعداد گسل‌های تهران،آمادگی زیرساخت‌ها بر مقابله با زلزله و... بر سر زبان‌ها افتاد، بحثی که تا زلزله بعد کم‌کم فروکش می‌کند و از یادها می رود.

  1. ۶ ماه قبل
  2. ۰
زلزله فیروزکوه، هراس از زلزله تهران را زنده کرد
نوآوران -

حسین الهامی نژاد: ترس از زلزله بار دیگر تهران و مردمانش را فراگرفت؛ ترسی که سال‌هاست در ضمیر پنهانشان رخنه کرده است و هرازگاهی با خرده تکان‌های کوچک زنده می‌شود. جمعه گذشته شهرستان فیروزکوه از توابع تهران در یک بازه زمانی چهارساعته، شش بار لرزید. لرزش‌هایی که هرچند شدتی نداشتند اما بار دیگر هراس از زلزله بزرگ در تهران را در دل مردم و مسئولین زنده کرد. برای بار چندم بحث تعداد گسل‌های تهران،آمادگی زیرساخت‌ها بر مقابله با زلزله و... بر سر زبان‌ها افتاد، بحثی که تا زلزله بعد کم‌کم فروکش می‌کند و از یادها می رود.

جزئیات زلزله فیروزکوه

جمعه چهاردهم خرداد 6 زلزله با بزرگی بین 1.9 تا 2.4 ریشتر از ساعت 14 و 10 دقیقه تا ساعت 19 و 58 به عمق 8 تا 10 کیلومتر در منطقه جنوب غربی فیروزکوه رخ داد. زلزله جز سلب آرامش و هراس و دلهره چیزی برای مردم فیروزکوه نداشت و خبری از تلفات جانی و مادی نبود. جمعه‌شب بار دیگر پای گسل¬های تهران و ارتباطش با زلزله فیروزکوه به میان آمد اما خیلی زود توسط مسئولین و کارشناسان تکذیب شد. بعد از زلزله هادی رحمتی مدیرکل بحران استان تهران اعلام کرد که این زمین‌لرزه‌ها ارتباطی با گسل‌های تهران ندارد و فیروزکوه بیش از 110 کیلومتر با تهران فاصله دارد. بنابراین لرزش‌های اخیر ارتباطی با گسل‌های تهران نداشته و مشکلی نیز در این زمینه وجود ندارد.

مشاء، خطرناک‌ترین گسل تهران

از لحاظ جغرافیایی و زمین‌شناسی شهر تهران در یک گستره طبیعی واقع شده که چندین رشته گسل فعال و نقاط لرزه‌خیز پراکنده در آن وجود دارد. از میان بسیاری از گسل‌‌های فعال، گسل مشاء (طول: حدود 200 کیلومتر)، گسل شمال تهران (طول: حدود 90 کیلومتر) و گسل جنوب ری (طول: حدود 20 کیلومتر) از دیگر گسل‌ها خطرناک‌ترند. در همین راستا یکی از خطرناک‌ترین نقاط شمال شرق تهران تلاقی مهم دو گسل شمال تهران و گسل مشاء است که در روستای کلان در منطقه لواسان بزرگ (شرق روستای برگ جهان و افجه) است که اگر جنبشی در آن رخ دهد یک نقطه بحرانی از نظر گسیختگی گسل زمین‌لرزه برای زمین‌لرزه شدید ایجاد می‌کند. تلاقی دو گسل به این دلیل خطرناک‌تر هستند که ممکن است حرکت یک گسل باعث تحریک حرکت در گسل دیگر شود. بنابراین می‌توان گفت یکی از خطرناک‌ترین نقطه‌های اطراف تهران تلاقی مهم دو گسل شمال تهران و مشاء خواهد بود.

بافت تهران و میزان مقاومت در برابر زلزله

«بافت‌های فرسوده تهران با زلزله 6 ریشتری تخریب می‌شود» این را مدیر دفتر زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی می‌گوید و از مناطق 11 و14به عنوان منطقی با بافت¬های آسیب‌پذیر نام می‌برد مناطقی که به علت ریزدانگی، جمعیت بالا و خانه‌هایی با فقر مقررات ملی ساختمان خطرات فراوانی برای خانه‌های واقع در این بافت‌ها در پی دارد. علی بیت‌اللهی درباره مشکلات بافت فرسوده تهران و آسیب‌پذیری آن در برابر زلزله می‌گوید: «جمعیت ساکن بافت فرسوده تهران بر اساس آمارهای رسمی یک‌میلیون و 200 هزار و بر اساس آمارهای غیررسمی یک‌میلیون و 500 هزار نفر است که این جمعیت، تعداد ساکنان مستقر در بافت است که با عنوان جمعیت شب شناخته می‌شود؛ وگرنه جمعیت روز و شناور این بافت‌ها بسیار بیشتر است. اگر در این بافت‌ها حادثه‌ای مانند زلزله رخ دهد فاجعه انسانی به وقوع می‌پیوندد». این پژوهشگر زلزله‌شناسی در ادامه تصریح می‌کند: «متأسفانه وضعیت بافت‌های فرسوده تهران به‌گونه‌ای است که نیازی به زلزله 7 ریشتری برای تخریب نیست؛ بسیاری از خانه‌های موجود در این بافت‌ها با یک زلزله 6 ریشتری هم تخریب می‌شوند و فرومی‌ریزند.»

زیرساخت‌های تهران چقدر توان مقابله با زلزله را دارد؟

آیا تهران برای مقابله با بلایای طبیعی آماده است؟ آیا تهران و ساختمان‌هایش توان مقابله با زلزله را دارند؟ آیا نهادهای درمانی و امدادی آمادگی لازم برای ارائه خدمات در شرایط بحران را دارند؟ این‌ها و چندین و چند سؤال دیگر درباره شرایط زیرساخت‌های تهران مطرح است و تاکنون جوابی صریح و روشن به حجم زیادی از این سؤال‌ها داده نشده است. بهرام عکاشه پدر زلزله‌شناسی ایران معتقد است رکن اصلی نجات از زلزله است و در کشور ما اقداماتی برای مقابله با زلزله انجام می‌شود ولی سرعت آن خیلی کند است، همین که سازمانی برای مدیریت بحران روی کاغذ برای کشور به وجود آمده، خودش جای شکر دارد اما باید دانست که واگذاری مسئولیت‌ها باید در دست کاردان باشد. عکاشه مشکل اصلی هنگام وقوع زلزله را ضعف امدادرسانی می¬داند و می‌گوید:«امکان امدادرسانی زمینی به حادثه دیدگان وجود ندارد، برای امداد هوایی هم که نه بالگردی داریم و نه باندی برای فرود».او منابع و ذخیره سوختی در سطح شهر مانند مخازن گاز و مخازن مواد شیمیایی را از جمله عواملی می‌داند که ممکن است در وقوع زلزله دردسرساز شود.

مردم تهران برای مقابله با زلزله آماده‌اند؟

هنگام زلزله عوامل مختلفی در آمادگی تأثیر دارد. بخشی از آمادگی مربوط به قبل حادثه، بخشی مربوط به هنگام حادثه و بخشی بعد از حادثه است. اگر صرفاً به آمادگی قبل از حادثه بپردازیم نیز بخشی از آن به آموزش‌هایی که مردم دیده‌اند مربوط می‌شود اگر مردم آموزش کامل دیده باشند و به تغییر رفتار هم رسیده باشند تا حدودی می‌توان به کاهش عمق فاجعه امیدوار بود. معاون آموزش، پژوهش و فناوری جمعیت هلال‌احمر از آماری که در این زمینه به‌دست‌آمده می‌گوید: «هیچ مطالعه دقیق و جامعی درباره اینکه مردم ما چقدر آموزش دیده‌اند و در مقابل حادثه‌ای مثل زلزله چه اندازه آماده هستند وجود ندارد. پژوهش‌هایی از سال ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ انجام شده اما نتایج متفاوتی داشته است. اما آنچه می‌توان از پژوهش‌ها فهمید این است که توجه مردم به حوادث جلب شده است. یک مطالعه در سال ۱۳۸۵ انجام شد که بر اساس آن ۵۸ درصد مردم درباره زلزله هیچ شناختی نداشتند. ۶۴ درصد مردم خودشان، اطلاعاتشان را درباره نحوه برخورد با زلزله بسیار کم ارزیابی کرده‌اند. اما در سال گذشته مطالعه‌ای انجام شد که نشان می‌داد دغدغه اصلی مردم تهران از نظر حوادث، چه انسان‌ساخت و چه طبیعی، در مقام اول تصادفات و بعد حوادث طبیعی بوده است. یعنی توجه به حوادث طبیعی امروز بالاخره دست‌کم مقام دوم دغدغه شهروندان را دارد.»

سابقه زلزله‌های تاریخی در تهران

سندهای تاریخی نشان می‌دهد که در طول تاریخ ری بارها به خاطر زمین‌لرزه با خاک یکسان شده است.  در فاصله میان سال 300 پیش از میلاد تا 1400 میلادی علاوه بر شهرری، مناطق پیرامون تهران مانند گرمسار، ایوانکی، غار، طالقان، قزوین ، بویین‌زهرا و دماوند نیز از زیان‌ها و تلفات حاصله دور نمانده‌اند.

در کتاب‌های تاریخی قدیمی‌ترین زلزله در 300 سال پیش از میلاد ذکر شده که به سبب آن 300 آبادی در گستره میان ری و ایوانکی ویران‌شده و شهرری نیز به کلی ویران شد، این زمین‌لرزه را باید از ویرانگرترین زلزله‌های تاریخ دانست که مورخان یونانی آن را تشریح کرده‌اند.

آخرین زمین‌لرزه مصیبت‌بار ری و تهران در سال 1209 شمسی رخ‌داده و البته پس از آن نیز زمین‌لرزه‌های خفیف و معمولاً بدون خسارتی احساس شده است که مرکز هریک اغلب چند 10 کیلومتر از ری فاصله داشته است. برای نمونه زمین‌لرزه 8 خردادماه سال 1383 به مرکزیت بلده در فاصله  70 کیلومتری از تهران با بزرگی 6 3 ریشتر موجب وحشت مردم شد.

بررسی‌ها و داده‌های لرزه‌ای مرکز ژئوفیزیک دانشگاه تهران حاکی از آن است که در یک  دوره 83 ساله ( 1983 -1980 )  حدود 63 زلزله با بزرگی بیش از 4 ریشتر در شعاع 150 کیلومتری از مرکز تهران به ثبت رسیده که 12 زلزله دارای قدرتی بزرگ‌تر از 5 ریشتر بوده است.