دکتر ناهید توسلی:

فرهنگ ما مصرفی و کلنگی است

  1. ۲ ماه،۲ هفته قبل
  2. ۰
دکتر ناهید توسلی
نوآوران -

اهمیت رسانه ها، در دهکده کوچک مک لوهانی که ما اینک در آن زندگی می کنیم، دیگر رکن چهارم دموکراسی شاید تلقی نمی شود. زیرا دموکراسی آن گونه که در این جهان دیجیتالی تعریف می شود ارکان بسیار دیگری نیز یافته است که من آن ها را فراتر از رسانه ها می دانم. در جهان امروز ما دموکراسی، هنگامی می تواند وجود داشته باشد که «انسان»ها در وضعیت حداقلیِ حقوق انسانی خود زندگی کنند! در جهانی که داعیه دموکراسی و دموکراسی خواهی دارد، نمی توان تنها با «خشونت» و ابزار آن؛ جنگ و کشت وکشتار و آواره کردن بخش عظیمی از «انسان»ها از سوی بخش قلیلی که وحشیانه و غیرانسانی آزادی و امنیت را برای شهروندان این جهان تنگ کرده اند، زیست! «رسانه»، هنگامی می تواند از ارکان دموکراسی تعریف شود که اساسا پدیده ای به نام «دموکراسی» در جهان وجود داشته باشد!! مسلما رسانه‌های چاپی هم، در زیر مجموعۀ «رسانه ها» تعریف می شود و بار خبر و اطلاع رسانی را بر دوش دارد. اما این که چرا اساسا میزان مطالعه نشریات کاغذی (اعم از روزنامه، مجله و کتاب) تنزل یافته و مردم (و به زعم من اهالی مطالعه گر و کتاب خوان) به فضای مجازی روی آورده اند دلایل گوناگون زمانی، روان شناختی، جامعه شناختی و حتی شاید فردی می تواند داشته باشد. در ایران، نشریات کاغذی می بایست با مجوز دولتی و رعایت خط قرمزهایی که در قوانین جامعۀ سنتی/دینی ما در بخش های گوناگون وجود دارد، منتشر شوند در حالی که در برخی از فضای های مجازی این قوانین جاری و ساری نیستند و بدیهی ست که مخاطب بیشتری را جلب می کند. لازم به اشاره است که این تفاوت به هیچ عنوان ارزش گذاری نمی شود، اما واقعیتی ست که هست. دسترسی آسان و سهل الوصول به دریافت خبر و هرگونه مطلب دیگری از طریق فضای مجازی، هم از نظر اقتصادی به صرفه مخاطب است و هم از نظر تنوع کیفی و کمّی، دست مخاطب را در هر گستره ای از انتخاب بازتر می گذارد. در عین این که حضور فضای مجازی به دلیل پدیده ای نو و مدرن بخش عظیمی از سنت های مطالعه گری و خبرگیری را دگرگون کرده است و این، یکی از واقعیت های جامعه شناختی ست که در هر عصری یا دورانی می تواند رخ بدهد. اما این که چرا مردم ما روزنامۀ نمی خوانند و به فضای مجازی روی می آورند دلایل جامعه شناختی دیگری هم می تواند داشته باشد که می‌توان در مبحث دیگری به آن پرداخت و به روان‌شناختی جمعی جامعه باز می گردد که در برابر هر پدیدۀ نو و تازه ای به گونۀ افراطی گرایش نشان می دهد. این افراطی گری البته تنها به این موضوع مربوط نمی شود، بلکه به فرهنگ مصرفی ما ایرانی ها که فرهنگی به نقل از دکتر محمدعلی همایون کاتوزیان کلنگی ست باز می گردد. اگر جامعه ما یکی دو دهه است که از امکانات فضای مجازی آن هم با هزار مشکل و معضل و فیلتر و... استفاده می کند، این امکانات در دیگر کشورهایی که مشکلات اشاره شده را هم ندارند، وجود دارد، اما در آن جاها این اتفاق نمی افتد، گرچه چندین روزنامه و نشریه در بسیاری کشورها پس از سال های بسیار طولانی به همین دلایل تعطیل شده اند! علاوه بر دستیابی آسان تر و حجم وسیع تر، خبر و اطلاعاتی که در فضای مجازی هست در روزنامه های کاغذی یافت نمی شود، خود این روزنامه ها نیز (مانند همین روزنامه نوآوران) مطالب خود را همزمان با چاپ و نشر کاغذی در فضای مجازی هم منتشر می کنند و آن وقت انتظار دارند همزمان با دسترسی خوانندگان به فضای مجازی، روزنامه کاغذی شان هم فروش برود! خُب، خیلی طبیعی ست که وقتی امکان مطالعه روزنامه کاغذی در فضای مجازی هم باشد خواننده نیازی به خرید و تهیه آن نمی بیند. به عبارتی دیگر همین موضوع می تواند به چرایی تیراژ سطح پایین نشریات کاغذی پاسخ بدهد!

مسلماً این که این همه نشریات کاغذی در جهان منتشر می شود نشان دهندۀ وجود خوانندۀ هنوز خریدار این نشریات هست. اگر راه خروجی وجود می داشت، مسلما تا این زمان در جهان مطبوعات (ژورنالیسم) فکری به حال این تنزل تیراژ می شد. شک نکنید که هنوز هستند افرادی در این جهان دیجیتال هزارۀ سوم و قرن 21، که هنوز به خواندن خبرها و دریافت اطلاعات از طریق همین روزنامه ها و نشریات کاغذی مشغول اند.