علت فرونشست های تهران در گفت و گوی نوآوران با کارشناسان:

صدای زنگ خطر طبیعت را می شنویم؟

بلایی که بر سر محیط زیست ایران در دهه های اخیر آمده است احتمالا هیچ گاه از خاطره و حافظه تاریخی پاک نخواهد شد و این بیشتر از این که ناشی از تغییرات اقلیمی و طبیعی باشد ناشی از نابودی آن به دست برنامه ها و سیاست های غیراصولی است. اصل 50 قانون اساسی حفاظت از محیط زیست یک پدیده عمومی تلقی کرده و تمامی فعالیت های اقتصادی که منجر به آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران می شود را ممنوع کرده است اما آیا مسئولین به این امر وقعی می نهند؟ افزایش روز افزون آلودگی رودخانه ها، کاهش مساحت جنگل ها، نابودی تالاب ها، تشدید آلودگی هوا و کاهش ذخایر دریایی و منابع آبی از بلاهایی است که سر محیط زیست ایران آمده است و طبیعت ایران با تمامی گونه های نادر و منحصر به فردش در دنیا، امروز در آستانه نابودی قرار گرفته است. فرونشست زمین یکی از مخاطرات طبیعی است که به یکی از تهدیدات اساسی در محیط زیست ایران تبدیل شده است. فرونشست های گسترده و بزرگ در دشت های مرکزی و جنوبی و شرقی ایران که زنگ خطر طبیعت است جان موجودات زنده روی آن را به خطر انداخته است.

  1. ۱ ماه،۲ هفته قبل
  2. ۰
عکس
نوآوران -

زمین از جنوب و مرکز ایران تا شرق در حال پایین رفتن است و این روزها در پایتخت کشور خبرهایی که از فروچاله هایی تیتر اخبار می شود که به نظر نمی رسد همچنان نگرانی مسئولین را متوجه کرده باشد چرا که اگر چنین بود این روزها مجوزهای غیرقانونی حفر چاه و قنات دیگر در پایتخت و شمال شهر صادر نمی شود.

 اگر با باغبانان و سرایداران عمارت های شاهانه نورچشمی ها در شمال شهر گفت و گو کنید و از منبع تامین آب استخرهایشان در این روزگار خشکسالی جویا شوید به نام قنات و چاه بعنوان منبع بر می خورید.

تهران در حال فروریختن

برای یافتن علت واقعی فرونشست و فروچاله های ایران سراغ کارشناسان این حوزه رفتیم و با دکتر اسماعیل کهرم مشاور رییس سازمان محیط زیست و محمد درویش مدیرکل دفتر مشارکت‌های مردمی این سازمان گفت و گو کردیم.

محمد درویش معتقد است که « سه عامل می تواند در فرونشست های اخیر تهران نقش داشته باشد و تا هنگامی که نقشه پراکنش این فرونشست ها منتشر نشود و در معرض دید و بررسی کارشناسان مستقل قرار نگیرد نمی شود با قطعیت گفت که کدام یکی عامل اصلی این فروچاله ها است.» دوعلت بیشتر محتملی که اکثر کارشناسان روی آن انگشت می گذارند بهره برداری بی رویه از سفره های آب زیر زمینی و دیگری حفاری های خطوط مترو است اما گزینه دیگری که برخی دیگر از کارشناسان به آن اشاره می کنند فرسودگی لوله های انتقال آب زیرزمینی است. نظر مدیر کل دفتر مشارکت های مردمی سازمان محیط زیست  در این رابطه این است که :« یکی از گزینه های احتمالی و حدس های ما این است که حفاری های مترو می تواند علت فرونشست های اخیر باشد البته ‌این حدس هنگامی دقیق می شود که ما ببینیم که فرونشست ها در حوالی خطوط مترو رخ داده باشد، حدس دوم ما این است که فرسودگی لوله های انتقال آب تهران که چیزی حدود ده هزار کیلومتر است و قدمت بعضی از آن ها به بیش از نیم قرن می رسد هم می تواند در این فرآیند نقش داشته باشد. حدس سوم ما افت سطح آب زیرزمینی در تهران و در دشت مرکزی آن است، ما شواهدی داریم که نشان می دهد در غرب تهران، در دشتی که بین دریاچه استادیوم آزادی تا وردآورد وجود دارد، سطح آب های زیرزمینی بین هفت تا هفده متر کاهش پیدا کرده است و پایین رفته است. حتی در بعضی از مناطق تا سی و شش سانتی متر نشست زمین مشاهده شده است، در معین آباد ورامین و برخی نقاط دیگر چنین اتفاق هایی افتاده است. به نظر می رسد این فرونشست ها ناشی از استفاده بیش از توان اکولوژیکی منطقه باشد. چیزی که در تهران اتفاق افتاده استفاده بی رویه از آب های زیرزمینی و ممانعت از بازگشت آن به درون خاک است، این روند در تهران ناشی از سیمانی کردن تمام رود در روهای تهران بوده است. در واقع کف تمام هفت رود دروهای تهران؛ از وردآورد تا کن و فرحزاد و درکه؛ همه سیمانی شده است و به این ترتیب با سیمانی کردن این بسترها اجازه نفوذ را گرفته ایم» البته درویش معتقد است نمی توان با قاطعیت نسبت به این موارد اظهار نظر کرد و تا نقشه دقیق این فرونشت ها در معرض دید کارشناسان قرار نگیرد چیزی روشن نیست اما دکتر کهرم نظر دیگری دارد، این بوم شناس معتقد است که « حفاری های مترو هیچ نقشی در این اتفاقات ندارند، برای حفاری مترو طبق استاندارها و اصولی زمین را می کنند و تونل های مسیر را می سازند» دکتر کهرم بهره برداری بیش از حد از آب های زیرزمینی و کاهش سطح سفره ها را علت اصلی آن می داند، کهرم می گوید: « اول باید توجه کرد ما دو پدیده داریم به اسم فروچاله و فرونشست، فروچاله یعنی اینکه زمین در ابعادی در سه تا پنج متر و در عمقی حدود چهار تا پنج متر فرو می رود اما اما فرونشست چیزی است که در دشت ها رخ می دهد به این صورت که زمین در ابعادی در حدود چهارصد تا پانصد هکتار فرو می می نشیند. نباید فراموش کرد علت اصلی هر دوی این ها در بهره برداری بی رویه از سفره های آب زیرزمینی است.» این کارشناس معتقد است بلایی که سر زمین ها و دشت های ایران و اکنون در شهرهای ایران می آید بخاطر بی مبالاتی در استفاده درست از منابع آبی است.

بر آن کدخدا زار باید گریست که دخلش بود نوزده، خرج بیست

دکتر کهرم با اشاره به سخنرانی رییس جمهوری پیشین راجع به منابع آبی که بدون کوچکترین کارشناسی و تخصصی علنا دستور استفاده بی رویه از آب ها و حفر چاه و قنات را در دوره ریاست خود صادر کرد می گوید « تراز آب زیرزمینی ما الان منفی است، به نظر شما چرا؟ واضح است که مصرف بی رویه از آن ها علت این مسئله است. وقتی می روند و از مخازنی به عمق 350 متر آب برداشت می کنند چنین اتفاقی می افتد. حال محیط زیست ایران مصداق شعر سعدی است که می گوید بر آن کدخدا زار باید گریست که دخلش بود نوزده، خرج بیست. ذرات آب داخل خاک مثل ستون عمل می کنند و خاک را نگه می دارند وقتی بین خاک آبی نباشد این ذرات به راحتی فرو می ریزد. این آب در زیر زمین به صورت سفره است و طبقات بالای خاک را نگه می دارد، هنگامی که با برداشت بی رویه آن را تخلیه کنیم سطوح آن کوتاه و کوتاه تر می شود و سقفی که در بالای آن قرار می  گیرد فرو می ریزد.

ذخایری که نابود شد

در سال ۱۳۵۰ تنها 50 هزار چاه در کشور وجود داشت اما اکنون بیش از 15 برابر یعنی ۷۷۰ هزار چاه مجاز و غیرمجاز در سطح کشور حفر کرده‌ایم. نگرانی بیشتر آن هنگام است که بدانیم در‌ سال ٨٩، تعداد چاه‌‌های غیرمجاز از حدود ١٠٣‌هزار حلقه در مدت ٣‌ سال به افزون‌ بر ٢٥٠‌هزار حلقه چاه رسید و براساس آن، برداشت آب از 10 به 50 میلیون مترمکعب افزایش یافت. تعداد کل سدهای کشور که تا قبل از پیروزی انقلاب ساخته شده است 27 سد بود ولی در حال حاضر تعداد سدهای درحال بهره‌برداری، ۶۴۷ سد، تعداد سدهای در حال طی مراحل مطالعاتی، ۵۳۷ سد و تعداد سدهای در حال ساخت، ۱۴۶ سد می‌باشند (جمعا ۱۳۳۰ سد). این پیشرفت در تعداد با صرف میلیارها هزارریال اعتبار زنگ خطر برای طبیعت است و این حفاری ها و سدسازی ها فق5ط وضع منابع آبی کشور را وخیم کرده است. بهره برداری های بی رویه از سفره های آب زیرزمینی توسط حفر چاه یکی از علت های اصلی خشک شدن خاک و فرونشست های زمین در تمامی مناطق ایران است. وزیر پیشین کشاورزی عیسی کلانتری در یکی از سخنرانی های خود در سال 93 اعلام کرده بود که در 35 سال گذشته به اندازه صداها سال تاریخ ایران آب برداشت کرده ایم که 63 درصد آن در دوره هشت ساله 84 تا 92 بوده است. با این اوصاف آیا آبی برایمان باقی مانده؟ ایران در منطقه اقلیمی خشک قرار گرفته است که در طی سالیان سال اهالی آن توانسته اند با حفر چاه و قنات در سطحی مناسب بدون مشکل ادامه زندگی دهند اما برداشت از آب های زیرزمینی ایران به جایی رسیده که این روزها صدای مهاجرت اجباری جمعیت فلات ایران از سوی مسئولین به گوش می رسد و یکی از مناطقی که با برداشت بی رویه آب مواجه است پایتخت 12 میلیونی کشور است. فرونشست های اخیر در پایتخت احتمالا یکی از مخاطراتی است که تهران را تهدید می کند،‌خطر دیگر زلزله و فعال شدن گسل های شمال شرق تا شمال غرب تهران است که برخی از کارشناسان نسبت به آن هشدار می دهند.

منتظر روزهای بدتر باشیم

اگر بی تفاوتی نسبت به خیانت هایی که در حق محیط زیست می شود را جدی نگیریم باید منتظر اتفاقات بدتری باشیم. دکتر کهرم صراحتا اعلام می کند  در صورت جلوگیری نکردن از این برداشت های بی رویه و سر و سامان ندادن به سیستم آبیاری در بخش کشاورزی و حفر چاه و قنات در شهرهاباید منتظر همچین اتفاق هایی باشیم،. مشاور سازمان محیط زیست معتقد است:« مگر اینکه مصرف آب را از سفره های زیرزمینی کم شود تا از چنین اتفاقاتی جلوگیری کنیم، در حال حاضر اگر روش های مدرن آبیاری هم چون بارانی، آب پاشی را وارد کار کشاورزی کنیم و به جای سیستم های قدیمی غرق آبی بکار ببریم آن وقت می توانیم دست درازی به آب های زیرزمینی را کم کنیم.


راه نجات در پنهان کاری نیست

ظلم و جفای ما نسبت به طبیعت به جایی رسیده که صدای خود طبیعت درآمده اما آیا گوش کسی بدهکار است؟ نابودی محیط زیست نابودی خود ما است که گویا متوجه آن نیستیم یا از روی آن عمدا رد می شویم. بسیاری از مدیران و دست اندکاران نسبت به شفاف سازی راجع به اتفاقات اخیر سکوت اختیار کرده ان و یا در حال متهم کردن هم هستند، به نظر می رسد هنوز برای راهکار دادن زود است چرا که هنوز در این باره شفاف سازی صورت نگرفته است و حتی اطلاعات مربوط به این فروچاله ها در دردسترس کارشناسان قرار نگرفته است تا آنجا که محمد درویش مدیرکل دفتر مشارکت‌های مردمی از مطبوعات برای رساندن صدای طبیعت به گوش مسئولین کمک می خواهد و می گوید :« رکن چهارم دموکراسی یعنی مطبوعات و رسانه ها باید از شهرداری، سازمان آب منطقه ای، وزارت کشور و ستاد حوادث غیرمتقربه بخواهند که شورایی برای رسیدگی به این امر تشکیل شود تا با جانمایی یا روشن کردن وضعیت پراکنش این فروچاله ها راهکار متناسب با آن را پیدا کنند. بسته به اینکه دلیل این فروچاله ها چه بوده است راهکار آن هم متفاوت خواهد بود. مثلااگر مترو باشد مشخص است که باید تمهیدات استانداردی برای حفاری های مترو در نظر گرفت، اگر علت کاهش سطح آب زیرزمینی  با سیمانی کردن راه در روها باشد باید به سرعت بارگذاری ها را کاهش بدیم . خوب است تلاش کنیم که تهران را از خطر تبدیل شدن به جزیره حرارتی که باعث افزایش تفاوت بین دمای شب و روز و افزایش مصرف آب و انرژی شده نجات دهیم»


خبرنگار: آسو جواهری