آیا دی‌اکسید کربن در تغییرات اقلیمی بی‌تأثیر است؟

از خدمت و خیانت گازهای گلخانه‌ای

دغدغه‌هایی که رسیدگی به آن‌ها بر بسیاری از فجایع حال حاضر جهانی اولویت پیدا کرده است. بیم آن می‌رود که با ادامه روند این تغییرات، انسان محیط مناسب زندگی خود، یعنی کره زمین را از دست بدهد. اما مقصر کیست؟

  1. ۶ ماه،۱ هفته قبل
  2. ۰
گازهای گلخانه‌ای
نوآوران -

گروه محیط زیست - علی اسدی خمامی: تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی تبدیل به دغدغه‌های بین‌المللی شده‌اند، دغدغه‌هایی که رسیدگی به آن‌ها بر بسیاری از فجایع حال حاضر جهانی اولویت پیدا کرده است. بیم آن می‌رود که با ادامه روند این تغییرات، انسان محیط مناسب زندگی خود، یعنی کره زمین را از دست بدهد. اما مقصر کیست؟ و چه عاملی سبب شده این اتفاقات سرعت بگیرد؟ در حالی که بسیاری از محققان افزایش میزان گازهای گلخانه‌ای در جو زمین را مسبب تسریع تغییرات اقلیمی می‌دانند، عده‌ای دیگر این تغییرات را روند طبیعی جهان هستی توصیف کرده و گازهای گلخانه‌ای را از این اتهام تبرئه می‌کنند. اقدامی که خود اتهامی را متوجه این گروه از تحلیل‌گران می‌کند: طرفداری از منافع صنایع بزرگ که تولیدکنندگان اصلی گازهای گلخانه‌ای هستند. اما حقیقت به سمت کدام کفه ترازو سنگین‌تر است؟ «نوآوران» این موضوع را در گفت‌وگو با یک پژوهشگر تغییرات اقلیمی بررسی می‌کند.

زمین در حال گرم شدن است، این را همه می‌دانیم. پدیده‌ای که چندین سال است هراس را میهمان جوامع انسانی کرده است و این نگرانی را به وجود آورده که انسان رفته‌رفته محیط مناسب برای زندگی روی کره زمین را از دست بدهد. اما این گرم شدن بی‌علت نیست؛ تقریباً هر جا که حرف از تغییرات اقلیمی و گرم شدن زمین می‌شود، پای یک عامل به عنوان مقصر اصلی به میان می‌آید؛ گازهای گلخانه‌ای.

دانشمندان معتقدند که گازهای گلخانه‌ای، و در رأس آن‌ها دی‌اکسید کربن با ایجاد اثر گلخانه‌ای و بازگرداندن مجدد بازتاب اشعات خورشیدی به سطح زمین باعث گرم شدن روزافزون کره زمین می‌شوند. اما دانشمندانی هم هستند که این نظریه را قبول نداشته و گازهای گلخانه‌ای را تبرئه می‌کنند. کلاوس امان یکی از این دانشمندان است.

کلاوس امان، رئیس بخش تنوع زیستی فدراسیون اروپایی بیوتکنولوژی و استاد دانشگاه برن سوئیس است، که مطالعات گسترده‌ای درزمینهٔ تنوع زیستی و تغییرات اقلیم داشته. وی در سالیان اخیر، چندین بار به ایران آمده تا دانشش در موضوعات مختلف را با ایرانیان به اشتراک بگذارد. سفرهای پیشینش حول محور محصولات ترا ریخته بوده، اما این بار به ایران آمده است تا در مورد یکی از نگرانی‌های اصلی ایرانیان برای سال‌های آتی سخن بگوید: تغییرات اقلیمی.

دی‌اکسید کربن تبرئه می‌شود؟

«اعضای سازمان فائو معتقد هستند که با کاهش Co2 وضعیت تغییر اقلیم بهبود می‌یابد، ولی این‌طور نیست؛ چراکه داده‌های علمی نشان می‌دهد طی 100 هزار سال حتی در آن زمان که مقدار CO2‌ زیاد نبود، کره زمین با تغییر اقلیم و گرم شدن مواجه بوده است.» این ادعای کلاوس درباره ارتباط دی‌اکسید کربن و تغییرات اقلیمی است. وی می‌گوید: «بر اساس مستندات علمی آن زمانی که تغییر اقلیم آغاز شده بود، هیچ دی‌اکسید کربنی در دنیا وجود نداشته است و بعد از گرم شدن کره زمین بوده است که ما با پدیده افزایش دی‌اکسید کربن مواجه شدیم.»

کلاوس ادعا دارد که نمی‌توان ارتباطی بین افزایش دمای کره زمین و میزان دی‌اکسید کربن موجود در هوا یافت؛«مطمئن نیستم که افزایش دی‌اکسید کربن در گرم شدن کره زمین تأثیر داشته باشد؛ چراکه نتایج مطالعات نشان می‌دهد که در برهه‌ای افزایش دی‌اکسید کربن تأثیری در تغییر اقلیم نداشته است؛ ولی در زمان دیگر ممکن است تأثیر داشته باشد.»

او معتقد است که گرم شدن کره زمین و تغییرات اقلیمی، پدیده‌ای است که همیشه رخ می‌داده و اکنون نیز رخ می‌دهد. پدیده‌ای که می‌تواند ریشه‌های مختلفی داشته باشد؛ «تغییر اقلیم یک روال طبیعی کره زمین است که حدود 20 عامل در بروز آن اثر دارد.» اگر این ادعا صحت داشته باشد، می‌توان گفت که تمام یا بخش بزرگی از تلاش بشر در 20 سال گذشته برای جلوگیری از گرم شدن کره زمین بیهوده بوده است. چراکه بعد از پیمان توکیو، تمام دستورالعمل‌های مبارزه با تغییرات اقلیمی، بر کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای تأکید دارد.

اما آیا به واقع این‌طور است و جامعه جهانی باید به فکر راهکاری به غیر از کاهش دی‌اکسید کربن باشد؟ اگر این‌گونه است، چرا اکثریت دانشمندان بر تأثیر گازهای گلخانه‌ای تأکید دارند؟ به نظر می‌رسد برای پیداکردن منشا  اختلاف، به سراغ عامل تولید گازهای گلخانه‌ای رفت.

نظریه‌ای که رو به انقراض است

«دی‌اکسید کربن، بیشترین سهم را از گازهای گلخانه‌ای دارد و منشا اصلی تولید این گاز نیز کارخانه‌ها و تولیدات صنعتی است. در واقع می‌توان گفت که رشد صنعت، به معنای افزایش تولید گازهای گلخانه‌ای است، بنابراین کشورهای صنعتی، بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گازهای گلخانه‌ای هستند.»

این گوشه‌ای از سخنان علیرضا مساح است که در گفت‌وگو با «نوآوران» بیان کرده. او که سابقه سال‌ها تحقیق و پژوهش در حوزه تغییرات اقلیمی را دارد، به «نوآوران» می‌گوید: «تا پیش از سال 2000، تعداد دانشمندانی که تغییرات اقلیمی را با گازهای گلخانه‌ای بی‌ارتباط می‌دانستند زیاد بود. اما رفته‌رفته تعداد این دانشمندان کاهش یافت، و این‌گونه ادعاها امروزه در سطح سخنان غیرعلمی و غیر کارشناسی است.»

مساح دلیل جالبی برای طرح این ادعاها مطرح می‌کند: « ایالات‌متحده آمریکا بزرگ‌ترین تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای است، و دانشمندان این کشور نیز بزرگ‌ترین گروه تکذیب کنندگان ارتباط این گازها با تغییرات اقلیمی را تشکیل می‌دهند.» آن‌طور که او می‌گوید، رد این ارتباط، بیش از آنکه ناشی از تحقیقات علمی و کارشناسی باشد، سرمنشأ سیاسی دارد. البته مساح به این نکته اشاره می‌کند که پس از کنار رفتن محافظه‌کاران آمریکایی به رهبری جرج بوش و قدرت گرفتن نئوکنزین‌ها به واسطه نشستن باراک اوباما بر مسند ریاست جمهوری این کشور، آمریکایی‌ها تأثیر دی‌اکسید کربن بر افزایش دمای کره زمین را پذیرفتند و پس از آن کشورهای صنعتی رفته‌رفته به سمت کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای پیش رفتند. اما با این اتفاق، مشکل حل نشد، صرفاً از جایی به‌جای دیگر منتقل شد.

بهانه‌ای برای فرار از تعهدات

تولید انبوه در مقیاس جهانی، برای سال‌ها در انحصار کشورهای جهان اول بود و کشورهای جهان سوم، صرفاً نقش تأمین‌کننده منابع خام تولید را بر عهده داشتند. اما با پیشرفت کشورها و تسریع روند توسعه در سطح کره زمین، کشورهای جهان سوم نیز با پذیرفتن برچسب درحال‌توسعه، در راه تولید قدم برداشتند. پس از اتمام قرن بیستم، کشورهای توسعه‌یافته رفته‌رفته تولید را به کشورهای درحال‌توسعه منتقل کردند و خود به بازار خریدوفروش خدمات تبدیل شدند. اتفاقی که تولید گازهای گلخانه‌ای را نیز از کشورهای جهان اول، به کشورهای جهان سوم منتقل کرد.

حال این کشورهای درحال‌توسعه هستند که با کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای مخالف هستند، چراکه برای توسعه کشور و به دست آوردن رشد اقتصادی، بر صنایعی که مولد این گازها هستند حساب بازکرده‌اند. مساح معتقد است که این رویکرد، علت آن است که دانشمندان مخالف نظریه‌های غالب تغییرات اقلیمی و مدعیان بی‌ارتباط بودن گازهای گلخانه‌ای و گرم شدن زمین، اغلب در کشورهای درحال‌توسعه تریبون صحبت پیدا می‌کنند.

این پژوهشگر حوزه محیط‌زیست می‌گوید: « کشورهای درحال‌توسعه برای رشد اقتصادی به چرخیدن چرخ‌های کارخانه‌ها نیاز دارند و این مهم نیز نیازمند مصرف سوخت‌های فسیلی است. زمان می‌برد تا این سوخت‌ها با انرژی‌ها پاک جایگزین شوند. اما هر وقت این اتفاق بیافتد، ادعاهای مرتبط با بی‌اثر بودن گازهای گلخانه‌ای بر گرمایش جهانی نیز کمرنگ خواهد شد.»

ایران، قربانی گرم شدن زمین

کلاوس امان جدای از رد تأثیر گازهای گلخانه‌ای بر گرم شدن زمین، به‌طورکلی تغییرات اقلیمی را بی‌خطر می‌داند و معتقد است این مسئله آن‌قدرها هم که ما را نگران کرده‌اند، ترسناک نیست. اما سخنان امان درست باشد یا نه، درهرحال ایرانی‌ها مجالی برای آسوده بودن ندارند. چرا که حتی او اعتقاد دارد ایران یکی از قربانیان تغییرات اقلیمی خواهد بود. امان می‌گوید: «برای مناطقی از کره زمین چون پاکستان و ایران تأثیرات منفی تغییر اقلیم دیده می‌شود که این امر به دلیل کاهش بارش بوده است.»

مساح این مسئله را تائید می‌کند و می‌گوید ایران رو گرم‌تر و خشک‌تر شدن می‌رود، اما راهکاری که او پیشنهاد می‌دهد، با راهکار امان متفاوت است: «کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای»

طبق کد 21 تفاهم‌نامه‌ای که سال گذشته موردتوافق کشورهای جهان قرار گرفت، ایران تعهد دارد تولید دی‌اکسید کربن خود را سالیانه 4 درصد کاهش دهد. این رقم پس از لغو کامل تحریم‌ها به 12 درصد می‌رسد. مساح می‌گوید ایران اقدامات مناسبی در این زمینه انجام داده و دستگاه‌های مختلف،با جایگزینی روش‌های تولید پرکربن به‌وسیله روش‌های کم‌کربن، به سمت افزایش بهره‌وری، یعنی افزایش تولید در کنار کاهش تولید دی‌اکسید کربن گام برداشته‌اند. اما این اقدامات کافی نیست. چراکه :« مبارزه با گازهای گلخانه‌ای هزینه‌بر است و نیاز به سرمایه فراوان دارد. اما کشور در حال حاضر با کمبود منابع مالی مواجه است.»

به نظر می‌رسد مانند بسیاری از عرصه‌های دیگر، ورود سرمایه خارجی به کشور تنها راهکار توانمندسازی ایران برای مقابله با تغییرات اقلیمی باشد. البته جای نگرانی وجود ندارد، چراکه اگر در باقی عرصه‌ها، ایران برای جذب سرمایه خارجی نیاز به جذاب کردن بازار داخلی دارد، در این عرصه نیاز به هیچ تلاشی نیست. طبق توافق پاریس کشورهای پیشرفته موظف‌اند که در راه کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای به کشورهای درحال‌توسعه کمک کنند. اتفاقی که از هم‌اکنون آغاز شده است و مدیرعامل صندوق ملی حفاظت از محیط‌زیست از کمک 3 میلیون دلاری چین به این صندوق خبر داده است.

اما کمبود سرمایه تنها مشکل محیط‌زیست نیست. آن‌طور که پیداست موانع فراوان تولید در کشور، فشار وارد بر تولیدکننده را به تنها کانال‌های بی حمایت، یعنی کارگران و محیط‌زیست منتقل می‌کند. رشد تولید در سال‌های اخیر، همواره با تخریب محیط‌زیست همراه بوده است و این به آن معناست که روند کنونی تولید، نه تنها به توسعه نمی‌انجامد، که روند آن را با مخاطره مواجه می‌کند. رشد تولید در کشور ناگزیر است، چراکه راه توسعه و افزایش ثروت ملی از افزایش تولید می‌گذرد. اما برای آنکه این رشد خود نقض غرض نباشد، تغییری ساختاری و بنیادین در کشور نیاز است. تغییری از جنس رفع موانع تولید و افزایش قدرت سازمان‌های حمایتی و نظارتی.