چگونه محیط زیست جنوب غرب ایران نابود می شود

سد گتوند فاجعه زیست محیطی ایران

سد گتوند در ۱۰ کیلومتری شمال شرقی شهری به همین نام در استان خوزستان قرار دارد و یکی از بزرگ‌ترین سدهای ساخته شده در مسیر رودخانه کارون محسوب می‌شود.

  1. ۱ ماه،۳ هفته قبل
  2. ۰
محیط زیست
نوآوران -

آغاز احداث این سد به دوران ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی بازمی‌گردد. تکمیل آن در دولت اصلاحات ادامه یافت تا این که در نهایت در سال ۱۳۹۰ در دولت دوم محمود احمدی‌نژاد به طور رسمی افتتاح شد.

بی‌توجهی به ویژگی‌های زیست محیطی مکان احداث سد گتوند و نزدیکی مخزن آن با سازندهای نمکی گچساران از سالیان پیش به شور شدن آب ذخیره شده پشت آن و آلوده‌تر شدن آب کارون منجر شده است.

        گتوند فاجعه زیست محیطی ایران

شاید بتوان سد گتوند را بزرگترین اشتباه زیرساختی تاریخ معاصر ایران دانست. همچنین این سد پرهزینه ترین سدی است که در ایران ساخته شده است. شدت آسیبی که این سد به محیط زیست وارد کرده است در حدی است که عیسی کلانتری دبیر کارگروه احیای دریاچه ارومیه بحران زیست محیطی، سد گتوند را جنایتی در حق سرزمین ایران می‌داند و معتقد است مجریان آن باید محاکمه شوند.  از همان ابتدای ساخت سد گتوند بسیاری از اساتید حوزه آب و زمین‌شناسی به‌ویژه اساتید دانشگاه اهواز خواستار توقف روند اجرا و ساخت این سد شدند. آن‌ها علت مخالفت خود را وجود تپه نمکی به نام گچساران اعلام کردند که در امتداد مخزن این سد وجود داشت. مهمترین نهادهای کلانی که در ساخت این سد درگیر بودند و اصرار به ساخت آن داشتند نهادهایی در شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران به عنوان کارفرما، شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس (وابسته به آستان قدس رضوی) به عنوان مشاور و گروه سپاسد (وابسته به قرارگاه خاتم الانبیا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) به عنوان پیمانکار هستند.

در ابتدا مسئوولان متولی ساخت سد گتوند، تمامی ادعاهای مطرح شده را رد کردند و اعلام شد که سازند نمکی گچساران در محدوده این سد وجود ندارد. آن‌ها پس از رسانه‌ای شدن مشکل نمک در محدوده سد، هنگامی به وجود نمک اعتراف کردند که عملا میلیاردها تومان بودجه صرف شده بود و تخریب یا عدم آبگیری سد با سئوالات بیشتر همراه می‌شد. مسئولان سد گتوند در صدد برآمدند تا با ساخت دیواری حائل از خاک رس که اصلاحا “پتوی رسی” نامیده می‌شود از برخود آب با نمک‌های سازند گچساران جلوگیری کنند و بار دیگر بدون توجه به صحبت‌های کارشناسان که ساخت این “پتوی رسی” را بی‌فایده می‌دانستند، این پروژه نیز آغاز و با صرف هزینه‌های کلان انجام شد. کار ساخت سد گتوند و “پتوی رسی” در میان تمامی اعتراضات به اتمام رسید و با حضور محمود احمدی نژاد، رئیس جمهوری وقت این پروژه آبگیری شد.

        چگونه محیط زیست جنوب غرب ایران نابود می شود

با آبگیری سد، فاجعه زیست‌محیطی وارد فاز جدیدی شد که می‌تواند سرنوشت خوزستان را تغییر دهد. تنها ۱۰ روز از زمان آبگیری سد نگذشته بود که خبر رسید شکاف‌هایی در “پتوی رسی” ایجاد شده و نمک‌های سازند گچساران وارد دریاچه سد گتوند شده است و این آغازی بر مصائب استان خوزستان و رودخانه کارون بود. با نشست بیش از ۵ متری “پتوی رسی” ، در صورت وارد شدن تنها بخشی از صدها میلیون‌ تن نمک موجود در معدن به رودخانه کارون، شوری این رودخانه می‌تواند به چند برابر شوری خلیج فارس برسد. میزان نمک حل شده در عمق پایین دریاچه پشت سد گتوند اکنون بیش از ۱۰برابر شوری آب اقیانوس برآورد می‌شود.(نمک اقیانوس ۲۸ تا ۳۰ گرم در لیتر است، ولی در لایه های تحتانی سد گتوند به‌ ۳۰۰ گرم در هر لیتر می‌رسد). رودخانه کارون که در طول سالیان گذشته آب شیرین با شوری (EC) حداکثر ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلی موس در آن جریان داشت، اکنون از زمان آبگیری سد گتوند تقریبا ۱۷میلیون تن نمک از این سد خارج شده و وارد کارون می‌شود. زمین‌هایی که تحت آبیاری سد گتوند هستند بیش از ۴۲۰ هزار هکتار است که محصولات متنوع از قبیل گندم، ذرت و نیشکر در این زمین‌ها کشت می‌شوند. تداوم شور شدن آب سد گتوند و آبیاری با آب شور تولید و عملکرد کشاورزی منطقه را نابود می‌کند و در کمتر از چند سال زمین‌های زراعی پایین دست سد گتوند شور و غیرقابل کشت می‌شوند. یکی از اهداف تعریف شده برای سد گتوند “تولید انرژی برق آبی به میزان ۴ هزار و ۵۰۰ گیگا وات در سال (ظرفیت نیروگاه دو هزار مگاوات) است. افزایش میزان خوردگی در توربین‌ها مهم‌ترین آسیبی است که ورود آب‌شور به آن ایجاد می‌کند و دیری نخواهد گذشت که کار توربین‌ها تعطیل می‌شود. اخبار “غیررسمی” منتشر شده در رسانه‌های ایران حکایت از آن دارد که شرکت خارجی گارانتی کننده تأسیسات نیروگاه سد گتوند، با استناد به اینکه قرار بود میزان شوری آب ورودی به نیروگاه ۴۰۰ باشد و اکنون میزان شوری در بهترین حالت ۱۶۰۰ است، از گارانتی کردن تأسیسات سر باز زد. حالا طرح دیگری برای مقابله با شوری آب پشت سد ارائه شده و قرار است این آب از طریق احداث خط لوله حدود ۲۰۰ کیلومتر به درون خلیج فارس انتقال داده شود. تاکنون ۱۰ کیلومتر لوله خریداری شده و عملیات حفاری و لوله‌گذاری به طول سه کیلومتر اجرایی شده‌ است. اگر سرعت اجرای پروژه به همین شکل باقی بماند، کشیدن این لوله سال‌ها به طول می‌انجامد. انتقال آب شور سد گتوند به خلیج فارس، اکوسیستم محدوده ورودی لوله و نهایتا مناطق کم‌عمق اطراف را بشدت تحت تاثیر قرار داده و حیات آبزیان را با خطر روبرو خواهد کرد.

        طرح آسیب شناسی سد گتوند

دکتر محمد علی بنی هاشمی عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، متخصص مهندسی آب و رئیس مؤسسه آب دانشگاه تهران که مجری طرح مطالعاتی آسیب‌شناسی سد گتوند بوده در این باره می گوید :« سد گتوند آخرین سد بلندی است که قبل از ورود آب به دشت خوزستان بر روی رود کارون احداث شده است. اهداف این سد عبارتند از تولید برق، کنترل سیلاب و تنظیم آب کشاورزی. علی رغم اینکه سد به اهدف خود دست یافت، به دلیل انتخاب نامناسب محور سد و وجود سازند نمکی گچساران در ۵ کیلومتری بالادست محور سد، با پدیده انحلال نمک‌ها و شور شدن مخزن سد و به تبع آن افزایش شوری آب‌‌ رها شده به داخل رودخانه کارون در مقطع گتوند روبه رو هستیم». بنی هاشمی درباره مشکلاتی که این سد به وجود می آورد گفت:« مشکل سد گتوند وجود سازند گچساران عنبل در مجاورت مخزن سد، انحلال نمک و ورود آن به مخزن سد است. شور‌تر شدن مخزن سد اثرات منفی در داخل مخزن و رودخانه پایین دست دارد. در حال حاضر بخشی از افکار عمومی جامعه روی شوری آب کارون ناشی از احداث سد گتوند تمرکز کرده‌اند، ولی واقعیت این است که سایر آلاینده‌ها نیز در کاهش کیفیت آب کارون مؤثر است. ماهیت کاری که مسئولین از ما خواستند تا انجام دهیم این نبود که راهکارهای رفع شوری کل کارون را بررسی کنیم، آن‌ها فقط از ما خواستند راهکارهای رفع شوری آب مخزن سد گتوند را بررسی کنیم. طبیعتا اجرای راهکار برای رفع شوری یکی از منابع آلاینده بدون توجه به اثرات منفی سایر آلاینده‌های مهم بر کیفیت کارون، کم اثر است. مشکل الان این است که کارون توسط عوامل مختلف آلوده می‌شود و همه تقصیر را گردن یکدیگر می‌اندازند».

مجری طرح مطالعاتی آسیب شناسی سد گتوند با انتقاد از تأخیر در انجام مطالعات زیست محیطی گفت: «مطالعاتی که با هدف آسیب‌شناسی زیست محیطی در سال ۸۳ آغاز شد و به این نتیجه رسید که این سد در معرض خطر شور شدن است، باید در سال ۷۵ و قبل از اجرای پروژه انجام می‌شد. به اعتقاد من اگر مطالعات سال ۸۳ در سال ۷۵ انجام می‌شد، چه بسا اجرای این سد تصویب نمی‌شد».

نکته تاسف برانگیز آن جاست که در هنگام آغاز عملیات آبگیری و افتتاح سد به رغم بسیاری از هشدارهای زیست محیطی که خطر شور شدن آب را اعلام کردند، مسئولین وقت بدون توجه به نگرانی‌های دوستداران طبیعت با قول صد در صد مبنی بر شور نشدن آب سد عملیات آبگیری را آغاز کردند که در فاصله کمی از زمان آبگیری انحلال سازند نمکی گچساران در سد باعث شوری آب سد شد.


خبرنگار: آسو جواهری