فوبیا قابل درمان است

ترسی توانکاه از توهمی به نام خطر

ترس یکی از حس‌های عادی در همه افراد است. شاید بارها و بارها در هنگام کابوس دیدن از خواب پریده باشید.

  1. ۴ ماه،۲ هفته قبل
  2. ۰
ترسی توانکاه از توهمی به نام خطر
نوآوران -

این حس کاملاً عادی است اما گاهی اوقات ترس به حالت غیرمنطقی می‌رسد، به طوری که فرد از حالت عادی نسبت به مسائل ترس بیشتری دارد.

تقریباً همه افراد در زندگی خود یک یا دو ترس غیرمنطقی را تجربه کرده‌اند. این ترس‌ها معمولاً خفیف هستند اما زمانی که ترس آن‌قدر شدت ‌یابد که اختلال در زندگی روزمره ایجاد کند، «فوبیا» نامیده می‌شود. تجربه ترس در موقعیت‌های خطرناک طبیعی و حتی مفید است. ترس یک واکنش سازگارانه انسانی است و با هدف حمایت‌کننده فعال‌سازی واکنش جنگ و گریز به راه می‌افتد. با هشدار به ذهن و بدن و آمادگی آن‌ها برای فعالیت، ما قادر خواهیم بود به سرعت واکنش نشان دهیم و از خود حفاظت کنیم اما تهدید با فوبیا به شدت اغراق می‌شود.

از لحاظ علمی، فوبی به ترس مفرط و غیرمنطقی از شیء یا موقعیت و شرایط خاص و معینی اطلاق می‌شود که در کارکردهای معمول شخصی و اجتماعی فرد تداخل ایجاد کند. بیمار مبتلا به این اختلال به غیرمنطقی بودن ترس خود، آگاه است ولی در عین حال قادر به مقابله با آن نیز نیست. این ترس به حدی نافذ است که باعث اجتناب فرد از موقعیت‌های هراس‌آور می‌شود یا حداقل به سختی می‌تواند موقعیت مذکور را تحمل کند و در صورت مواجهه نیز اضطراب فراوانی در او ایجاد می‌کند. فرد مبتلا به فوبی ممکن است حتی از تصور قرار گرفتن در موقعیت خاص هراس‌آور یا تصور نتایج ناشی از مواجهه با موقعیت هراس‌آور نیز دچار اضطراب شود. مثلاً فردی که از ارتفاع می‌ترسد، ممکن است از تصور سرگیجه ناشی از قرار گرفتن در ارتفاع نیز دچار اضطراب شود.

فوبی، ترس پایدار از یک موقعیت به خصوص است که میزان درس با میزان خطرناک بودن آن موقعیت تناسبی ندارد. کسانی که به فوبی مبتلا هستند، می‌دانند که این ترس غیرمنطقی است؛ حتی اکثراً می‌دانند که این ترس از کجا شروع شده مثلاً کسی که فوبی حیوانات دارد، فقط از همان حیوان خاص می‌ترسد و ممکن است از حیوان دیگری نترسد. در اکثر انواع فوبی شرایط به گونه‌ای است که معمولاً فرد در دیگر قسمت‌های زندگی‌اش مشکلی ندارد و زندگی نرمالی دارد اما وقتی با آن موضوع مواجه می‌شود، ترس را تجربه می‌کند و علائمی را نشان می‌دهد. فوبی انواع مختلفی دارد مثل فوبی حیوانات، فوبی موضوعات بی‌جان مثل ارتفاعات و فضاهای بسته. ترس از بیماری و مرگ و نیز فوبی خون و فوبی‌های اجتماعی.

همه افراد در سنین کودکی ممکن است فوبی را تجربه کنند. خیلی از بچه‌ها ترس از تاریکی یا تنها ماندن را دارند. به مرور زمان که از نظر سنی و عقلی رشد می‌کنند این ترس‌ها از بین می‌رود و نیازی هم به درمان ندارد اما در یک‌سری افراد ممکن است علائم باقی بماند که پس باید درمان شوند. به عنوان نمونه افرادی هستند که اصلا از خانه هم خارج نمی‌شوند که این افراد قطعاً به درمان و معالجه احتیاج دارند.

عوامل مختلفی می‌توانند باعث ایجاد فوبی شوند. یکی از دلایل ریشه‌های ژنتیکی است. در دو سوم افراد مبتلا به فوبی یکی از منسوبین درجه یک آن‌ها مبتلا به فوبی از همان نوع است. یکی دیگر از عوامل ایجادکننده فوبی شرطی شدن است. اگر فرد در موقعیتی قرار گیرد که دچار ترس شود، احتمال دارد در آینده نسبت به آن موقعیت خاص دچار فوبی شود. یکی دیگر از علل زمینه‌ساز فوبی الگوبرداری یا سرمشق‌گیری است. افراد ممکن است ترس از برخی موضوعات را از اطرافیان خود یاد گرفته باشند. گاهی هم والدین با داستان‌ها و یا صحبت‌های خود ممکن است کودک را از موقعیت خاص و یا فرد خاصی بترسانند که تمام این عوامل می‌توانند زمینه‌ساز بروز فوبی شوند.

فوبی‌ها را بسته به موقعیت یا شیء هراس‌آور به انواع مختلفی تقسیم می‌کنند:

گذر هراسی یا بازار هراسی (آگورافوبیا)

به معنای ترس از تنها ماندن در خیابان یا اماکنی است که فرد تصور می‌کند احتمال کمک رسیدن به او اندک است. این نوع فوبی ناتوان‌کننده‌ترین مشکل فوبی و نیز شایع‌ترین نوع آن است که بیماران را وادار به جستجوی کمک حرفه‌ای و مراجعه به روان‌پزشک می‌کند.

فوبی اجتماعی

به معنای ترس از قرار گرفتن در موقعیت‌های اجتماعی نظیر غذا خوردن در رستوران، رفتن به سینما، یا صحبت کردن در جمع است. در چنین شرایطی فرد تصور می‌کند که زیر ذره‌بین دیگران قرار دارد و بقیه مشغول کند‌و‌کاو و حتی سرزنش و تحقیر وی هستند. این افراد از این‌که کاری بکنند که موجب شرمندگی آن‌ها شود، نگران هستند و در موقع صحبت کردن صدای‌شان می‌لرزد، صورت‌شان سرخ می‌شود و لرزش دست پیدا می‌کنند.

فوبی‌های ساده

دسته دیگری از فوبی‌ها به فوبی‌های ساده یا اختصاصی معروفند و بسته به شیء یا موقعیت هراس‌آور به انواع مختلفی نظیر ترس از ارتفاع، ترس از حیوانات، ترس از قرار گرفتن در اماکن بسته (مثل آسانسور)، ترس از وقایع محیطی طبیعی (مثل طوفان، رعد و برق) و … تقسیم می‌شود. مثلاً شاید شما دیده یا شنیده باشید که بعضی افراد به دلیل ترس از هواپیما مسافت‌های طولانی بین شهری را با وسایل دیگر به چه سختی و مشقتی طی می‌کنند و هرگز سوار هواپیما نمی‌شوند. (‌دنیس برگ کمپ بازیکن هلندی تیم آرسنال از این دسته افراد است. او تا به حال بسیاری از بازی‌های مهم تیمش را به دلیل هراسش از دست داده و حتی مبلغ قراردادش با تیم نیز به همین سبب کمتر از حد معمول است)

از سوی دیگر بیشتر ما از مار یا کروکودیل می‌ترسیم، ولی چنین ترسی باعث ایجاد اختلال در زندگی روزمره ما نمی‌شود مقابل خیلی از افراد را دیده‌ایم که از سوسک می‌ترسند و این ترس به حدی است که در ساعاتی از روز که احتمال بیرون آمدن سوسک‌ها وجود دارد از رفتن به حمام اجتناب می‌کنند.

یا مثلاً بسیاری از افراد در موقعیت‌های اجتماعی مهم نظیر سخنرانی در حضور عده زیادی مخاطب دچار اضطراب می‌شوند در صورتی که در حال طبیعی انتظار می‌رود این اضطراب طی چند دقیقه تحت کنترل فرد درآید و همراه با علایم بارزی مثل سرخ شدن گونه‌ها، لرزش صدا، لرزش دست و اشتباهات کلامی نباشد.

ترس مرضی ریشه در کودکی افراد دارد

درباره علت فوبی مجموعه‌ای از عوامل زیستی و وراثتی در کنار عوامل محیطی و روان‌شناختی مطرح شده است، به طوری که به نظر می‌رسد در برخی از بچه‌ها که ذاتاً مستعد فوبی هستند، وجود نوعی فشار مزمن محیطی یا روان‌شناختی لازم است تا یک اختلال فوبی کامل شکل بگیرد.

برخی از این عوامل محیطی شامل تحقیر از سوی برادر یا خواهر بزرگتر، دعوای والدین، از دست دادن یا جدا شدن از والدین و ... هستند که در کودکی ذاتاً خجالتی است و می‌توانند باعث ایجاد نوعی فوبی شوند.

عده‌ای از روان‌شناسان نیز معتقد به اصل یادگیری هستند و فوبی را نوعی واکنش شرطی تلقی می‌کنند، به گونه‌ای که بروز اضطراب و ناراحتی به دلیلی مشخص در حضور شیء یا یک موقعیت معمولی در آینده منجر به ترس از آن شیء یا موقعیت خنثی اولیه می‌شود.

به هر حال درباره فوبی نیز مثل سایر اختلالات روان‌پزشکی، روندی واحد به عنوان علت اختلال مطرح نیست و تعامل بین عوامل زیستی، روان‌شناختی و اجتماعی مختلف باعث بروز این اختلال می‌شود.

اکثر فوبی‌های ساده در دوران کودکی شروع می‌شوند و مواردی نظیر ترس از هواپیما، مکان‌های بسته، یا ارتفاع ممکن است در اوایل بزرگسالی نیز ایجاد شوند. فوبی اجتماعی نیز معمولاً در اواخر کودکی یا اوایل نوجوانی شروع می‌شود. معمولاً فوبی‌هایی که در دوران کودکی شروع می‌شوند، تا سنین بزرگسالی دوام خواهند داشت و احتمالاً شدت آن‌ها نیز نسبتاً ثابت خواهد ماند و با نوسان اندکی همراه خواهد بود.

علائم فوبیا

• احساس بیش از اندازه، ناراحت‌کننده و مداوم ترس یا اضطراب که با جسم، فعالیت یا موقعیت خاصی بروز می‌کند.

• احساسات یا غیرمنطقی هستند یا نامتناسب با تهدیدات واقعی. برای مثال، اگرچه هر کسی ممکن است از یک سگ آزاد و تهدید کننده بترسد اما اکثر افراد از یک سگ آرام، ساکت و تحت کنترل فرار نمی‌کنند.

• اجتناب و دوری از جسم، فعالیت یا موقعیتی که فوبی را تشدید می‌کند. چون افرادی که فوبی دارند تشخیص می‌دهند که ترس آن‌ها بیش از اندازه است، اغلب از علائمی که دارند خجالت می‌کشند. برای جلوگیری از شرم یا علائم اضطراب آن‌ها از موارد تشدیدکننده فوبی دوری می‌کنند. 

• علائم جسمی مرتبط با اضطراب. این علائم می‌تواند شامل لرزش، تپش قلب، عرق کردن، تنگی نفس، سرگیجه، تهوع یا علائم دیگری باشند که منعکس کننده پاسخ "جنگ یا گریز" بدن نسبت به خطر هستند. (چنین علائمی ممکن است به تشخیص اختلال وحشت منجر شود).

پیشگیری

هیچ راهی برای جلوگیری از آغاز یک فوبی وجود ندارد. با این حال، درمان می‌تواند تأثیر منفی اختلال را کاهش دهد.

آیا همه ترس‌ها بد هستند و باید درمان شوند؟

ترس‌ها برای بقای زندگی لازم هستند. گاهی باید بترسیم تا از جان‌مان حفاظت کنیم. فرق ترس و فوبیا این است که ترس یک واکنش منطقی است. شدت ترس را می‌توانید کنترل کنید اما در فوبی شدت ترس با اتفاقی که افتاده است، هماهنگی ندارد. یعنی فرد از چیزی به شدت می‌ترسد که برای دیگران عادی است. مثلاً هر فردی با دیدن یک حیوان خطرناک مانند ببر فرار می‌کند اما فرد مبتلا به فوبی حتی ممکن است از شنیدن نام ببر و یا دیدن تصاویر آن دچار ترس شدید شود. به طور کلی ترس‌ها اگر در حد معقول و متعادل باشند مشکل‌ساز نیستند و باعث بهبود عملکرد افراد می‌شوند.

درمان فوبیا

همه ترس‌ها قرار نیست درمان شوند مگر این‌که در عملکرد روزانه فرد اختلال ایجاد کرده باشد. برای فوبی دو دسته درمان در سال‌های اخیر بسیار موفق بوده است. یکی درمان‌های روان‌تحلیلی و دیگری رفتاردرمانی. در درمان‌های روان تحلیلی به افراد کمک می‌شود ترس‌هایی که ریشه در ناخودآگاه آن‌ها دارد کشف شود. به عبارت دیگر فرد با ترس‌های دوران کودکی خودش مواجه می‌شود و به کمک درمانگر این ترس‌ها تحلیل و تفسیر می‌شوند تا آگاهی‌اش نسبت به اتفاقی که در گذشته افتاده و به علائمش افزایش پیدا کند. معمولاً درمان‌هایی که با رجوع به گذشته انجام می‌شوند به زمان بیشتری احتیاج دارند.

یک دسته دیگر رفتاردرمانی است که از تکنیک‌های کارآمدی در درمان فوبی استفاده می‌کنند مثل تکنیک «مواجه‌سازی». به این صورت که به فرد کمک می‌کنند با ترسش مواجه شود. البته اشکال ترس‌ها با هم متفاوت هستند، مثلاً فردی که ترس از فضاهای بسته دارد و از سوار شدن به آسانسور می‌ترسد ممکن است تا درب آسانسور را می‌بیند ترسش شروع شود. فردی دیگری ممکن است با رفتن داخل آسانسور این حس را تجربه کند. فرد دیگری ممکن است حتی از رفتن به ساختمان‌هایی که آسانسور دارند اجتناب کند. بنابراین تکنیک مواجه‌سازی در افراد مختلف متفاوت است. در درجه اول باید میزان ترس بررسی و ارزیابی شود.

درمانی فوبی معمولاً ترکیبی از روان‌‌درمانی و دارودرمانی است. برای درمان این اختلال نیز ترکیبی از درمان‌های غیردارویی و دارویی مؤثر شناخته شده است. بهترین روش درمان این اختلال، رفتار درمانی است. تکنیک‌های مختلفی نظیر حساسیت‌زدایی تدریجی، مواجه‌سازی یا غوطه‌ورسازی با کمک آموزش آرام‌سازی و هیپنوز و … از سوی روان‌پزشکان یا روانشناسان بالینی در درمان این اختلال استفاده می‌شوند که به نحو کاملاً مؤثری با بهبود این اختلال همراه است. سایر روش‌های درمانی نظیر روانکاوی، خانواده درمانی و نیز استفاده از داروها از سوی روان‌پزشکان توصیه شده‌اند که با بهبود قابل توجه این اختلال توأم بوده است. به هر حال با توجه به شیوع بسیار بالای این بیماری و ایجاد اختلال در عملکرد عادی و روزمره افراد مبتلا از یک سو و وجود درمان‌های مؤثر برای آن از سوی دیگر، تشخیص و درمان آن اهمیت به‌سزایی خواهد داشت.