کارشناسان و فعالان حقوق زنان از آسیب‌های ازدواج زودرس می‌گویند

ازدواج کودکانه در غیبت قانون

خودکشی دختر 11 ساله در کامکاران باردیگر موضوع ازدواج اجباری و زودرس دختران را در کانون توجه‌ها قرار داد. دلیل خودکشی این دختر اجبار به ازدواج با یک معلول ذهنی و جسمی بوده و او که راه فراری از این ازدواج به ذهنش نرسیده خود را حلق آویز کرد. این نوع ازدواج‌های اجباری در شهرهای مرزی ایران به دلایل فرهنگی و اقتصادی بیشتر از مناطق دیگر دیده می‌شود و معمولا بسترساز جنایاتی مثل خودکشی یا همسرکشی است. قانون مدنی حداقل سن ازدواج را برای دختران و پسران تعیین کرده است. اما شروط بعد از آن باعث می‌شود اجرای این قانون زیر سوال رفته و آن را خنثی کند.

  1. ۳ ماه،۳ هفته قبل
  2. ۰
ازدواج زودرس
نوآوران -

تعیین حداقل سن ازدواج در قانون ایران چندین بار دستخوش تغییر شده است، در سال 1313 قانون‌گذار حداقل سن ازدواج برای دختران را 15 سال تمام شمسی و برای پسران 18 سال تمام شمسی در نظر گرفته بود. در همان قانون با در نظر گرفتن شرایط اجتماعی آن زمان ایران، تدابیری اندیشیده شده بود که در شرایط استثنایی، دختران 13 ساله و پسران 15 ساله نیز قادر به ازدواج باشند.

بازگشت به سال 1313 بعد از 68 سال

در سال 1361 بار دیگر قانون‌گذاران اقدام به تغییر ماده 1041 قانون مدنی کرد و ناگهان حداقل سن ازدواج را از 18 و 20 سال تمام شمسی به 9 و 15 سال تمام شمسی کاهش دادند. البته وضع این قانون به علت شرایط زمانی خاصی که وجود داشت،‌ اصلاح شده و پس ازآن سن ازدواج دختران به 13 سال تمام شمسی و سن ازدواج پسران به 15 سال تمام شمسی تبدیل شد.

البته باید به این نکته هم توجه داشت که در سال 1381 ازدواج اطفال زیر 13 و 15 سال به کلی منع نشد بلکه برای آن شروطی از قبیل؛ اذن ولی، شرط رعایت مصلحت و تشخیص دادگاه صالح در نظر گرفته شد.

در حال حاضر با این سه شرط می‌توان دختران و پسران زیر 13 و 15 سال را آماده ازدواج دانست. در واقع در سال 1381 قانون گذار به نوعی به قانون سال 1313 بازگشته است.  ماده 1041 قانون مدنی به‌رغم تغییرات گسترده‌ای که در بافت جامعه و نوع زندگی خانواده‌ها در ایران تاکنون بدون تغییر باقی مانده است

در همین مورد شهلا اعزازی، فعال حقوق زنان با بیان اینکه وجود این قانون هیچ کمکی به جلوگیری از آسیب‌های اجتماعی ناشی از ازدواج زودرس نمی‌کند،‌ به تعداد مطلقه‌های 10 تا 14 سال در ایران اشاره کرد و به «نوآوران» می‌گوید: طبق قانون اگر ولی دختر بخواهد او را شوهر دهد هیچ مقام قضایی و قانونی نمی‌تواند جلوی او را بگیرد و می‌توان گفت قانونی در این مورد وجود ندارد

زهره ارزنی، فعال حقوق زنان هم با اشاره به اینکه انتخاب همسر وازدواج زیربنای زندگی آینده فرد را تشکیل می‌دهد می‌گوید: حتی  برای شرکت در انتخابات ریاست جمهوری هم لازم است فرد 18 سال تمام داشته باشد. یعنی قبل از آن شناخت در فرد کامل نشده‌است.

در قانون شرع دختر به محض بلوغ جسمی می‌تواند با اذن پدرازدواج کند. شیلا دولت آبادی، ‌روان شناس ‌با اشاره به این قانون به نوآوران می‌گوید: از نظر شرعی اجازه دست بردن به قانون وجود ندارد بنابراین تلاش برای تغییر این قانون بیهوده است.

مساله ازدواج زودرس، علاوه بر مطرح شدن در قانون مدنی مورد توجه انجمن‌های حمایتی زنان و کودکان هم بوده است. تا جایی که یکی از مسائل مهم و مورد توجه در لایحه حمایت از کودکان که اویل سال جاری در مجلس تصویب شد نگاه به این آسیب بود. علاوه بر این تشکل‌هایی که در حوزه حقوق زنان فعالیت می‌کنند درباره این موضوع فعالیت‌هایی انجام داده اند که البته هیچ کدام به مرحله عمل نرسیده و در حد سخنرانی‌ها و طرح مساله باقی مانده است. ارزنی، فعال حقوق زنان اجبار به ازدواج را در دختران مصداق خشونت علیه زنان و دختران می‌داند و معتقد است این مساله لازم است در لایحه امنیت زنان هم مورد توجه قرار گیرد.

بازداشتن فرد از روند تکامل مهم‌ترین آسیب ازدواج زودرس

ارزنی در ادامه صحبت‌هایش به آسیب‌های ناشی از ازدواج زودرس در جوانان اشاره می‌کند و مهم ترین آن‌ها را از هم گسیخته شدن نظام خانواده می‌داند. همچنین او با اشاره به خودکشی دختر 11 ساله بیان می‌کند که گاهی این جنایت‌ها به جای اینکه دامن خودش را بگیرد به افراد دیگر جامعه آسیب می رساند. چون فرد هنوز قادر به شناخت محیط اطراف خود به درستی نیست و این می‌تواند بستر ساز بروز آسیب هایی مثل کاهش سن فحشا در جامعه باشد.

از نظر دولت‌آبادی هم مهم‌ترین و آشکارترین آسیبی که در این مورد به افراد وارد می‌شود بریده شدن یک انسان از روال عادی زندگی و رشد و تکامل طبیعی اوست. او حق رشد و تکامل فردی را یکی از مهم ترین حقوق افراد می‌داند که سوادآموزی یکی از مهم‌ترین بخش‌های این رشد را تشکیل می‌دهد. با ازدواج دختر در سن پایین عملا سوادآموزی او تعطیل شده است. به گفته او در اغلب کشورهای دنیا 18 سالگی حداقل سن ازدواج است و یکی از مهم ترین دلایل تعیین این سن، رسیدن فرد به پایان دوران سوادآموزی است. دولت آبادی در ادامه این نکته را مطرح می‌کند که در نوجوانی فرد شانس تعیین آینده زندگیش را می‌تواند داشته باشد و با ازدواج فرد در این سن این شانس از او گرفته ‌می‌شود. اعزازی هم توقف تحصیل را یکی از مهم ترین آسیب‌های این مساله می‌داند. به نظر او دختر یا پسر نوجوان لازم است نیازهایشان را ابتدا به درستی بشناسند و برای این شناخت باید از مرحله نوجوانی عبور کنند. او همچنین به خطراتی که بارداری در سن پایین می‌تواند برای فرد به دنبال داشته باشد اشاره می‌کند و می‌گوید که بارداری در سن پایین هم برای مادر و هم جنین مضر است و برای بارداری لازم است حداقل 5 سال از بلوغ جسمی فرد گذشته باشد.  علاوه بر این از نظر روانی هم دختر 12 ساله به هیچ عنوان نمی‌تواند مادر خوبی باشد و در نهایت یک بیمار روانی را تحویل جامعه خواهد داد.

از نظر دولت آبادی یکی دیگر از آسیب‌هایی که در اثر ازدواج زودرس به وجود می‌آید به هم ریختگی همسرگزینی در مناطقی است که آقایان به دنبال همسران کم سن و سال هستند. به اعتقاد او این به هم ریختگی بیشترین آسیب را به دخترانی که در سن ازدواج قرار دارند وارد می‌کند و باعث می‌شود خانواده ها از سن پایین دغدغه ازدواج دخترشان را داشته باشند.

قاچاق دختران در مناطق مرزی

پراکندگی این نوع ازدواج‌های زودرس در مناطق مرزی ایران بیشتر دیده می‌شود. اعزازی به قاچاق دختران در این مناطق اشاره می‌کند و می‌گوید در بعضی مناطق مرزی ایران دخترها را به عنوان همسر مانند کالا می‌فروشند و آن‌ها را به خارج از کشور منتقل می‌کنند. علاوه بر این باندهای قاچاق مواد مخدر این دختران را به عنوان همسر خریداری کرده و توسط آن‌ها مواد مخدر را جا به جا می‌کنند. او فقر را مهم ترین عامل این فاجعه دانسته و معتقد است وضعیت اقتصادی در این مناطق آن‌ها را  به این کار وادار می‌کند و البته فرهنگ جامعه هم بی تاثیر نیست.

بنا بر آمار اعلام شده از سوی سازمان های مختلف حقوق بشری، سالانه بیش از 700 هزار نفر در جهان که اکثر آنها را زنان جوان و کودکان تشکیل می‌دهند برای سوء‌استفاده جنسی به کشورهای مختلف جهان قاچاق می‌شوند. در چند سال اخیر رشد پدیده قاچاق زنان و دختران در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران نقش بسیار مهمی داشته است. در سال‌های اخیر تغییرات وضع اقتصادی و افزایش فقر و وضعیت زندگی اجتماعی را دگرگون کرده است، به نحوی که بسیاری از دختران جوان به خیال یک زندگی بهتر، فریب وعده‌های دلالان باندهای قاچاق را خورده و برای دستیابی به آرزوهای خود با آنها همراه می‌شوند.

تشکل‌های ساکت حمایت از زنان

به اعتقاد همه کارشناسان و فعالان حقوق زنان لازم است به این مساله از ابعاد متفاوتی پرداخته شده و برای حل آن توسط نهادی که قدرت دارد چاره‌ای اندیشیده شود. زهره ارزنی با انتقاد از سیاست‌های رسانه ای به این اشاره می‌کند که در رسانه‌ها تنها از بالا رفتن سن ازدواج ابراز نگرانی می‌کنند و بدون هیچ تحقیقی میخواهند شرایط را برای ازدواج فراهم کنند، در صورتی که فرهنگ‌سازی در این‌باره نقش بسیار مهمی دارد و لازم است ابتدا به خانواده‌ها آموزش داده شود که چه زمانی برای ازدواج مناسب است. او علاوه بر این به فعالیت‌ تشکل‌های زنان اشاره کرده و از اینکه این فعالیت‌ها از طرف نهاد‌های حکومتی حمایت نمی‌شوند انتقاد می‌کند. به گفته او باید نگاه عمومی جامعه نسبت به کسانی که برای حقوق زنان فعالیت می‌کنند تغییر کند. اعزازی هم مجلس و به ویژه فراکسیون زنان را موظف می‌داند که به این موارد توجه داشته باشند و پیگیری کنند برای اینکه این فرهنگ اشتباه را از بین ببرند.

بنابراین حمایت از تشکل‌های زنان از طرف مقامات قانونی و اجرایی کشور می‌توانند بروز آسیب‌های اجتماعی در رابطه با زنان را کاهش دهد. یکی از مهم‌ترین آسیب‌هایی که در این زمینه وجود دارد ازدواج زودرس در کودکان است که با اصلاح قانون و به وجود آمدن نهاد‌های حمایتی از دخترانی که با اجبار خانواده به ازدواج تن می‌دهند جنایت‌های ناشی از آن کاهش می‌یابد.