گفت و گوی نوآوران با دکتر محمد میرزایی رئیس انجمن جمعیت شناسی ایران:

سالخوردگی جمعیت وضعیتی بحرانی نیست

در سال های اخیر گاهی خبرهایی مبنی بر نزدیک شدن به سالخوردگی جمعیت و پیامدهای منفی ناشی از آن با الفاظ بحران، سونامی و ... و توسط پروپاگانداری رسانه ای تیتر خبرها می شود و به این ترتیب هراس در دل مردم ایجاد می کند که در سال‌های آینده با سالخورد شدن جمعیت دیگر نیروی انسانی برای توسعه را نخواهیم داشت و از سوی دیگر ناچاریم با افزایش مهاجر پذیری اقدام به تامین نیروی انسانی تولید و کارکنیم.

  1. ۱ ماه قبل
  2. ۰
جمعیت شناس
نوآوران -

 این موضوع از سویی دلواپسان عرصه فرهنگ خاص ایرانی را نگران کرده که با رخ دادن چنین حادثه ای فرهنگ ایرانی دچار اضمحلال می شود و فریاد وا مصیبتا سر داده اند. فارغ از درست یا غلط بودن این نگرانی دلواپسان برای فرهنگ، نفس سالخوردگی جمعیت است که محل مناقشه است که آیا آسیب زا است یا خیر؟ باید نگران باشیم یا خیر؟ چون مشاهده می کنیم بسیاری از کشورهایی که به سالخوردگی رسیده اند نه بحرانی تجربه می کنند و نه دچار اضمحلال فرهنگی شده‌اند.

   سالخوردگی جمعیت یک مفهوم آماری است

دکتر محمد میرزایی رییس انجمن جمعیت شناسی ایران معتقد است در وهله اول باید سالخوردگی را تعریف کرد و آن را از مفهوم پیری به معنای فردی تفکیک کرد، چرا که موجب سردرگمی می شود. او می گوید:« دقت کنید که سالخوردگی جمعیت یک مفهوم آماری است که با بالارفتن سن افراد و پیر شدن آن ها بسیار تفاوت دارد و یک فرآیند انتقال سنی جمعیت است از جوانی به سمت سالخوردگی».

او ادامه می دهد :« سالخورده ترین جمعیت دنیا ژاپن است که 20 درصد جمعیت آن بالای 65 سال هستند اما 60 درصد جمعیت همین کشور در محدوده 15 تا 64 سال هستند پس در وهله اول باید دقت کرد که چه زمانی به یک جمعیت سالخورده گفته می شود. در عرف جمعیت شناسی جمعیت‌هایی که بیش از 40 درصد جمعیت آن ها زیر 40 سال داشته باشند، را جمعیت جوان می گوییم و جمعیت هایی که بیش از 15درصد آن ها بالای 65 سال باشند، سالخورده تعریف می شوند».

میرزایی معتقد است:« جمعیت ها از یک تعادل تاریخی که با مرگ و میر و زاد و ولد بالا مشخص می شده در حال رسیدن به تعادل جدیدی هستند و تفاوت این تعادل جدید با تعادل هزاره های پیشین در میزان مرگ و میر و زاد و ولد بالای آن است که در دو قرن اخیر با شدت و ضعف متفاوتی مرگ و میر کاهش پیدا کرده است، به ویژه مرگ و میر اطفال بسیار کاهش داشته و برای مثال در برخی کشورها از ده در هزار هم پایین تر است. حال پیامد این قضیه چیست؟ روشن است که پیامد آن شتاب رشد جمعیت است. البته این شتاب در کشورهای درحال توسعه به صورت رشدهای انفجاری تجربه شده است، به طور مثال جمعیت کشور ما در کمتر از یک قرن بیش از هشت برابر شده است. این موضوع تداعی کننده رشد انفجاری جمعیت است. هر چقدر هم که نسبت به داشتن امکانات و توانایی هایمان خوشبین باشیم اما رشد انفجاری جمعیت پدیده ای است که باید تعدیل شود».

از آن جایی که نیروی رشد و توسعه هر کشوری نیروی انسانی آن است پس برای گذر از این مسیر به جمعیتی نیاز است اما زمانی فرا می رسد که فرآیند رشد جمعیت انفجاری می شود و برای کنترل و تعدیل آن سیاست های تعدیل و کاهش جمعیت اجرا می شود، مساله ای که این سیاست ها و تعدیل ها به وجود می آورد این است که در دراز مدت می تواند منجر به سالخوردگی جمعیت شود و در تامین نیروی انسانی توسعه کشور را با سختی مواجه کند.

دکتر محمد میرزایی از راهکاری مثل مهاجرت نام می برد و می گوید که :« گاهی برخی از کشورها برای رسیدن به تعادل رشد از این شیوه برای جبران نیروی مورد نیاز انسانی خود استفاده می کنند» او اضافه می کند که البته :« مهاجرت شبیه به مُسکن عمل می کند و نمی تواند برای همیشه مشکل بحران حل کند. چرا که پایین آمدن نرخ بارداری و کمتر از مرگ و میر شود که منجر به صفر یا منفی شدن رشد نتیجه خوبی نیست، البته این به معنی این نیست که بارداری آنقدر بالا باشد که نرخ رشد نزدیک به 4 درصد دهه 60 را تجربه کنیم».

این جمعیت شناس در ادامه می گوید :« با همه سیاست های کاهش جمعیت و پایین آمدن نرخ زاد و ولد برای رسیدن به رشد متعادل جمعیت ما اکنون در مرحله خوبی هستیم و رشد جمعیتی متناسبی را تجربه می کنیم. رشد جمعیتی ما یک چهارمدرصد است و مساله نگران کننده ای در مورد سالخوردگی جمعیت روی نداده است و مشکل رشد نداریم».

        بحران سالخوردگی تهدید نمی کند

رییس انجمن جمعیت شناسی ایران با بیان این که در وضعیت رشد جمعیتی خوبی هستیم از موضوع دیگری صحبت می کند،‌ او می گوید:« البته مساله مهمی است که نرخ بارداری ما زیر نرخ جایگزینی است و این می تواند کمی نگرانی ایجاد کند که البته آن هم در حال رشد است و به سطح جانشینی میل پیدا کرده است. بعد از جهش و انفجار جمعیتی در دهه 60 در سال های بعد جمعیت ما به سمت تعادل میل پیدا کرد و رشد متناسبی را تجربه کردیم اما به نظر می رسد این روند کاهش باروری بسیار پیش رفته و در دهه های 70 و 80 بسیار پایین آمد و همین موضوع است که برخی را نگران نزدیک شدن به سالخوردگی کرده است». سالخوردگی پیامدهای منفی ای دارد که محمد میرزایی معتقد است ما درگیر این پیامدها نخواهیم شد:« همانطور که گفتم سالخوردگی به فرآیند انتقال جمعیت از جوانی به سالخوردگی اشاره می کند، البته این فرآیند یک رویه 30 تا 40 ساله است، یعنی روند سالخوردگی ما از دهه 70 و 80 شروع شده و احتمالا در سال های 1430 سالخوردگی جمعیت را تجربه خواهیم کرد و بیش از 15 درصد جمعیت بالای 65 سال سن خواهند داشت اما با این وجود من با قاطعیت می گویم که در آن زمان هم تمام برآوردها نشان می دهد بیش از 60 درصد جمعیت در سن 15 تا 64 سال و نیروی فعال و جوان هستند. پس نیازی به ترویج نگرانی و مشوش کردن ذهن مردم نیست» این جمعیت شناس معتقد است که از لحاظ ساختار جمعیتی کشور ما در پنجره جمعیتی قرار دارد که نشانه خوبی است.

      مشکل در پایین بودن نرخ جانشینی است

محمد میرزایی معتقد است :« مشکل جمعیت کشور ما نه در ساختار جمعیتی و کلان که در سطح خرد و خانواده ها است، من قبول دارم و اعلام می کنم که نرخ باروری به شدت پایین آمده است و اگر هر مادر 1/2 بچه به دنیا بیاورد یعنی هر 10 مادر حدود 21 بچه داشته باشند می توانیم از این رشد پایین باروری رها شویم و از سطح نرخ منفی جانشینی فاصله بگیریم. این اعداد و ارقام یک روند کلی و استاندارد است و چیزی نیست که فقط مختص به کشوری باشد و هر جمعیتی برای این که بتواند خود را بازتولید کند و جمعیت جانشین خود را داشته باشد باید این نرخ را تجربه کند. نکته ای که در کشور ما وجود دارد این است که سن ازدواج بالا رفته است، مردان در حدود 28 و زنان در حدود 24 سال سن رسیده است، تعدیل سن ازدواج و تسهیل ازدواج می تواند این مشکل را حل کند چرا که در حال حاضر باروری نکاحی ما در سطح 3 درصد متناسب است، بالا رفتن سن ازدواج است که می تواند نگران کننده باشد. پس باید شرایط را برای ازدواج و تسهیل آن فراهم کرد».

          سالخوردگی به راحتی اداره می شود

رئیس انجمن جمعیت شناسی معتقد است که :« ما باید به بهترین شکل از این پنجره جمعیتی استفاده کنیم و همانند ژاپن بتوانیم بهترین بهره را از آن ببریم و در حال حاضر از نقطه نظر پنجره جمعیتی نزدیک به مرحله حاد هستیم،با برنامه ریزی درست می توانیم از این مرحله عبور کنیم و حدود ده سال آینده آغاز به بهره برداری از این پنجره جمعیتی بکنیم،‌باز هم تاکید می کنیم که در سال 1430 که ما به سالخوردگی جمعیت می رسیم همچنان از لحاظ نیروی انسانی و فعال در سطح خوبی هستیم ونباید نگران بود. چالشی که در آن سال ها داشتیم شبیه به چالش ما در دهه 60 است، در آن زمان مشکل ما تامین نوزادان و مواد غذایی آن ها بود در آینده چالش در تامین وسایل مورد نیاز سالمندان مثل عینک و سمعک و ... است. به هرحال برای این موضوع می‌توان تدابیری اندیشید و به گونه ای نیست که نتوان از پس آن برآمد، این الفاط بحران و سونامی که در کنار سالخوردگی استفاده می شود بیخود در حال مشوش کردن ذهن های مردم است. این سالخوردگی نه ترس ندارد و نه مشکل لاینحل، با برنامه ریزی درست می توان آن را اداره کرد».


خبرنگار: آسو جواهری